Andrzej Podrez
Lucjan Tatomir — nauczyciel, historyk i geograf, autor licznych podręczników szkolnych — wydał w 1898 roku w Warszawie popularną syntezę dziejów Polski. Książka, zatytułowana Dzieje Polski. Z 10 mapami i tablicami genealogicznymi wykazującymi rozległość państwa w rozmaitych okresach czasu, zawiera dziesięć ręcznie kolorowanych map pozwalających prześledzić zmieniające się granice państw na ziemiach polskich — od świata plemion słowiańskich aż po epokę napoleońską. Dla miłośnika historii regionalnej, zwłaszcza związanego z Ziemią Trzebnicką, mapy te stanowią wyjątkowe źródło: pozwalają zobaczyć, w obrębie jakich organizmów politycznych leżały okolice Trzebnicy w różnych stuleciach.
1. Słowiańszczyzna
Mapa przedstawia obszar zamieszkiwany przez plemiona słowiańskie przed powstaniem państwa polskiego. Pokazuje szeroką przestrzeń od Łaby po Dniepr oraz od Bałtyku po Bałkany. Na mapie zaznaczono m.in. plemiona Polan, Czechów, Obodrytów, Serbów czy Chorwatów, ukazując świat słowiański jeszcze przed wykształceniem się średniowiecznych państw.
2. Polska Mieszka I
Mapa pokazuje zasięg państwa pierwszego historycznego władcy Polski w drugiej połowie X wieku. Widzimy tu rdzeń państwa Piastów w Wielkopolsce oraz ziemie stopniowo włączane do młodego państwa – m.in. Śląsk, Małopolskę i Pomorze. To moment, w którym Polska pojawia się w źródłach europejskich.
3. Polska Bolesława Chrobrego
Mapa ukazuje państwo polskie na początku XI wieku, w okresie największej potęgi pierwszych Piastów. Oprócz ziem dzisiejszej Polski zaznaczono również obszary czasowo zależne lub podporządkowane, m.in. część Słowacji, Moraw czy Łużyc.
4. Polska Bolesława Krzywoustego
Czwarta mapa przedstawia państwo polskie na początku XII wieku, tuż przed rozbiciem dzielnicowym. Widać rozległe terytorium obejmujące Pomorze, Śląsk, Wielkopolskę, Małopolskę i Mazowsze. Po śmierci Krzywoustego kraj zostanie podzielony między jego synów.
5. Polska Kazimierza Wielkiego
Mapa pokazuje granice państwa w XIV wieku, w okresie odbudowy i konsolidacji Polski po rozbiciu dzielnicowym. Widoczna jest rozbudowa państwa w kierunku wschodnim, zwłaszcza poprzez przyłączenie Rusi Halickiej. Jednocześnie Śląsk pozostaje już poza bezpośrednią władzą Polski.
6. Polska i Litwa za Jana Albrechta
Mapa przedstawia obszar państwa polsko-litewskiego pod koniec XV wieku, gdy oba kraje pozostawały w unii personalnej pod wspólną dynastią Jagiellonów. Na mapie widać ogromne terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego sięgające daleko na wschód, aż po ziemie dzisiejszej Białorusi i Ukrainy.
7. Polska Stefana Batorego
Siódma mapa pokazuje Rzeczpospolitą Obojga Narodów — po unii lubelskiej z 1569 roku — za panowania Stefana Batorego (1576–1586). Widoczne są Inflanty włączone do Korony po zwycięskich wojnach z Moskwą, rozległe Wielkie Księstwo Litewskie sięgające ku Dnieprowi, a na południu — pogranicze tureckie. Śląsk ze swoim centrum we Wrocławiu i Trzebnicą na północ od niego leży wyraźnie poza granicą Rzeczypospolitej, w obrębie krajów habsburskich.
8. Rzeczpospolita w wieku XVII
Ósma mapa przedstawia państwo polsko-litewskie w XVII wieku, w okresie jednego z największych zasięgów terytorialnych Rzeczypospolitej. Obejmuje ono ogromne obszary Europy Środkowo-Wschodniej i jest jednym z największych państw kontynentu.
9. Rzeczpospolita za Stanisława Augusta
Mapa przedstawia Rzeczpospolitą w XVIII wieku, w ostatnim okresie jej istnienia przed rozbiorami. Widzimy państwo otoczone przez rosnące potęgi – Rosję, Prusy i Austrię – które wkrótce doprowadzą do jego upadku.
10. Księstwo Warszawskie
Ostatnia mapa przedstawia państwo utworzone w 1807 roku przez Napoleona po zwycięstwie nad Prusami. Księstwo Warszawskie obejmowało część dawnych ziem Rzeczypospolitej i było pierwszą próbą odbudowy polskiej państwowości po rozbiorach.
Dziesięć map Tatomira tworzy razem zwartą, narracyjną całość: od bezkształtnej przestrzeni plemiennej, przez rozkwit i próby zjednoczenia, epokę unii z Litwą, barokowe apogeum terytorialne, aż po stopniowy upadek i napoleońskie przebudzenie. Dla Ziemi Trzebnickiej ta opowieść toczy się zawsze gdzieś na granicy lub poza nią — między Piastami a Czechami, między Habsburgami a Prusami — co czyni tę naszą małą ojczyznę wyjątkowo ciekawym punktem obserwacyjnym polskich dziejów.
