Geologiczne ciekawostki z gminy Wisznia Mała i okolic

Znalazłem w sieci dwie bardzo ciekawe publikacje. Pierwsza z 1959 roku p.t. Trias na północny-wschód od wału przedsudeckiego Jerzego Kłapcińskiego, a druga to Objaśnienia do Mapy Geośrodowiskowej Polski 1:50 000, Arkusz Trzebnica (727), Państwowego Instytutu Geologicznego z roku 2004.

Tereny gminy Wisznia Mała i powiatu trzebnickiego skrywają bogatą, choć mało znaną historię głębokich wierceń w poszukiwaniu cennych surowców. Od lat 50. XX wieku prowadzono tu odwierty sięgające niejednokrotnie ponad tysiąca metrów, których celem było odkrycie złóż soli potasowych oraz wód termalnych.

Sól pod Wisznią Małą?

W 1955 roku w Wiszni Małej zrealizowano imponujący odwiert badawczy, którego całkowita głębokość sięgnęła aż 1020,8 metra. Prace te były prowadzone na zlecenie Zakładu Soli Potasowych w Kłodawie, a ich głównym celem było poszukiwanie ukrytych pod ziemią cennych złóż soli. W trakcie tego wiercenia przebito grube warstwy osadów trzeciorzędowych i dotarto do głębokich skał triasowych, udokumentowując przy okazji obecność dawnych piaskowców arkozowych oraz dolomitów.

🧭 Stratygrafia – czyli historia zapisania w ziemi

Podział warstw według wieku – od najmłodszych (u góry) do najstarszych (na dole).

📊 Legenda

🟢 Wysokość n.p.m. (147,00 m)

👉 Punkt, w którym wykonano odwiert, leży 147 metrów nad poziomem morza.

🟢 Strop utworów przedtrzeciorzędowych (−74,40 m)

strop = górna granica danej warstwy
utwory przedtrzeciorzędowe = skały starsze niż trzeciorzęd

👉 W praktyce: to miejsce, gdzie kończą się „młodsze” osady, a zaczynają stare skały (np. triasowe).

📌 „−74,40 m” oznacza, że ta granica znajduje się:

74,4 m poniżej poziomu morza
czyli ok. 221 m poniżej powierzchni terenu (147 + 74)

🟡 Czwartorzęd (0 – 47,5 m)

👉 Najmłodsze osady – powstały w ostatnich ~2,6 mln lat

piaski
żwiry
gliny lodowcowe

📌 To warstwa „codzienna” – na niej stoją domy, drogi itd.

🟡 Trzeciorzęd (47,5 – 221,4 m)

👉 Starsze osady (ok. 2,6 – 66 mln lat)

Typowe materiały:

iły (bardzo drobne „gliny”)
mułki
czasem węgiel brunatny

📌 To ważna warstwa dla:

wód podziemnych
geotermii (izoluje głębsze poziomy)

🟠 Kajper (górny i dolny) – 221,4 – 408,5 m

👉 Część triasu (ok. 200–230 mln lat)

iły (często czerwone)
margle
gipsy

📌 Powstawał w środowisku:

płytkich mórz
lagun
okresowo suchych terenów

🟠 Wapień muszlowy (górny / środkowy / dolny) – 408,5 – 614,1 m

👉 Również trias – ale inny typ środowiska

skały wapienne powstałe w morzu
zawierają dużo skamieniałości (muszle, organizmy morskie)
mogą magazynować wodę
bywają poziomami wodonośnymi

🔴 Pstry piaskowiec (górny / środkowy / dolny) – 614,1 – 1020,8 m

👉 Najstarsza część profilu (również trias)

piaskowce (czyli „sprasowany piasek”)
często czerwone, żółte, różnokolorowe
są porowate → mogą magazynować wodę
często są zbiornikami wód głębinowych i geotermalnych

Trzebnickie wody termalne

Powiat trzebnicki również może pochwalić się niezwykłymi eksploracjami, w tym głębokim odwiertem hydrogeologicznym w samej Trzebnicy, który dotarł do skał pstrego piaskowca na głębokości od 1030 do 1350 metrów. Na tym poziomie badacze odkryli subartezyjskie źródła wysoko zmineralizowanych wód, które okazały się niezwykle bogate w chlorki, sód, wapń, brom i bor. Co najbardziej ekscytujące, woda wypływająca z tego podziemnego, triasowego piętra miała charakter termalny, osiągając na powierzchni temperaturę 37,1°C.

Płytsze złoża i surowce

Na mniejszych głębokościach nasz rejon obfituje również w inne zasoby, a lokalne wiercenia ujawniły liczne pokłady użytecznych geologicznie surowców. W okolicach Trzebnicy i Wiszni Małej (między innymi w Pierwoszowie) prowadzono płytsze odwierty, które pozwoliły na eksploatację rozległych złóż piasków i żwirów wykorzystywanych bezpośrednio w budownictwie. Z kolei historyczne odkrywki i wiercenia na Kociej Górze w Trzebnicy odsłoniły pokłady iłów miocenowych, a w trakcie ich wydobycia natrafiono na najstarsze w Polsce ślady obozowiska neandertalczyków z okresu dolnego paleolitu.

Projekt Jadwiga T-1

Obecnie Trzebnica wraca do swoich podziemnych tradycji, realizując projekt zupełnie nowego odwiertu geotermalnego o nazwie „Jadwiga T-1”, który ma docelowo osiągnąć głębokość 3000 metrów. Inwestycja ta zakłada pozyskanie wód termalnych o temperaturze zbliżonej aż do 80°C, co stanowić będzie ogromny skok dla lokalnej niezależności energetycznej. Jeżeli to się uda, pozyskane w ten sposób gorące zasoby mają w przyszłości posłużyć do ogrzewania lokalnych szkół, zasilania kompleksu basenów termalnych i ostatecznego przywrócenia miastu historycznego statusu uzdrowiska.

Jest jeszcze jedna ważna sprawa, która wyłania się z tych publikacji.

Gmina Wisznia Mała leży w obrębie jednostki hydrogeologicznej 6 aQ/Tr II, gdzie warstwa wodonośna jest w zachodniej części całkowicie odkryta — bez izolacji od powierzchni. Oznacza to, że wody podziemne są bezpośrednio narażone na zanieczyszczenia z rolnictwa (nawozy, środki ochrony roślin), nieszczelnych szamb i działalności gospodarczej. Dokument klasyfikuje ten obszar jako strefę wysokiego zagrożenia wód podziemnych. We wschodniej części gminy (jednostka 7 bQ/Tr II) sytuacja jest nieco lepsza – tam gliny pyłowo-piaszczyste o grubości 5 – 22 m dają częściową izolację. To tłumaczy, skąd bierze się tak wysoki poziom azotanów w naszej wodzie.

Dla Władz Gminy i dla nas mieszkańców kluczowe jest to, że woda podziemna jest w naszym rejonie stosunkowo łatwo dostępna i wydajna, ale jednocześnie słabo chroniona naturalnymi barierami geologicznymi, dlatego szczególnie ważna jest właściwa gospodarka ściekowa, ostrożność ze stosowaniem chemii rolnej i dbałość o szczelność szamb — bo to, co wyleje się na powierzchnię, dość szybko trafia do warstwy wodonośnej, z której czerpie się wodę pitną.