Andrzej Podrez
Landkreis Trebnitz — historyczny powiat na Dolnym Śląsku ze stolicą w Trzebnicy, istniał formalnie od roku 1742 do 1945. Powstał w ramach pruskich reform administracyjnych wdrożonych po zdobyciu większości Śląska przez Fryderyka II w pierwszej wojnie śląskiej. Obszar przyszłego powiatu od średniowiecza kształtowały jednak o wiele starsze struktury — grodowe, kościelne i książęce — sięgające początków państwowości piastowskiej na Śląsku.
Najstarsza historia — od grodu do opactwa
Pierwsza pisana wzmianka o Trzebnicy pochodzi z 1138 roku i wiąże się z testamentem Bolesława Krzywoustego, który podzielił Polskę na dzielnice. Okolice naszego powiatu znalazły się wówczas w obrębie dzielnicy śląskiej, rządzonej przez najstarszego syna Krzywoustego — Władysława II Wygnańca, a następnie przez jego potomków.
Strategiczne położenie Trzebnicy ok. 24 km na północ od Wrocławia, na granicy Niziny Śląskiej i Wzgórz Trzebnickich sprawiło, że już we wczesnym średniowieczu funkcjonował tu ośrodek grodowy lub umocniona osada o funkcjach administracyjnych. Okoliczny teren — pagórkowaty, z żyznymi glebami lessowymi i dobrym dostępem do wody — sprzyjał osadnictwu rolniczemu i stanowił naturalne zaplecze wrocławskiego centrum książęcego.
Fundacja klasztoru cysterek (1202–1203)
Wydarzeniem przełomowym dla dziejów Trzebnicy i całego regionu było ufundowanie w 1202 roku, przez Henryka I Brodatego klasztoru cysterek. Książę wrocławski zrobił to, pod wpływem swojej żony Jadwigi z rodu Andechs-Meran. Jak zapisano w Księdze henrykowskiej, sam Henryk miał powiedzieć: „Ojciec mój, szczęsnej pamięci książę Bolesław, założył na odpuszczenie swoich grzechów klasztor i kościół w Lubiążu, a po jego śmierci ja ufundowałem klasztor zakonnic w Trzebnicy ku czci Boga i św. Bartłomieja — apostoła”.
W styczniu 1203 roku do Trzebnicy przybyły zakonnice z benedyktyńskiego klasztoru św. Teodora w Bambergu (w 1218 r. konwent przyjął regułę cysterską i został formalnie inkorporowany do zakonu). Pierwszą ksienią została Petrissa (znana również jako Petrysa lub Petrusa). Książę nadał opactwu bogate uposażenie — samą Trzebnicę wraz z dwunastoma okolicznymi wsiami — co uczyniło klasztor jednym z najpotężniejszych ośrodków kościelnych na Śląsku.
W latach 1208–1219 wzniesiono monumentalny kościół w stylu romańskim – jedną z najstarszych budowli ceglanych na ziemiach polskich. W 1232 roku ksienią została Gertruda, córka Henryka Brodatego i Jadwigi, utrwalając powiązanie klasztoru z dynastią piastowską. Bazylika trzebnicka stała się nekropolią Piastów śląskich — pochowano tu ponad 20 przedstawicieli rodu, w tym samego Henryka Brodatego (zm. 1238) i księżną Jadwigę (zm. 1243).
Kanonizacja św. Jadwigi i rozkwit Trzebnicy
Momentem przełomowym stała się kanonizacja Jadwigi Śląskiej w 1267 roku przez papieża Klemensa IV. Trzebnica przekształciła się w jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych w Polsce — obok sanktuariów św. Wojciecha w Gnieźnie i św. Stanisława w Krakowie. Napływ pielgrzymów wzbogacił klasztor, który w okresie średniowiecza liczył nawet do 120 zakonnic. Z okazji kanonizacji wzniesiono w latach 1268–1269 kaplicę św. Jadwigi — uważaną za jedną z najwcześniejszych w pełni gotyckich budowli na ziemiach polskich.
W 1250 roku Trzebnica otrzymała prawa miejskie, a jej zaplecze wiejskie rozwijało się w ramach szeroko zakrojonej akcji osadniczej na prawie niemieckim (magdeburskim), charakterystycznej dla XIII-wiecznego Śląska. Nie był to jedynie akt prawny, lecz kompletny model organizacji przestrzeni, gospodarki i władzy lokalnej.
Prawo magdeburskie wprowadzało planowy układ wsi – regularne rozłogi pól mierzone w łanach frankońskich, wyraźnie wydzielone role kmiece, pastwiska i lasy wspólne. Na czele wsi stał sołtys, dziedziczny zasadźca i przedstawiciel pana feudalnego, który posiadał własny łan, udział w karach sądowych oraz realną władzę administracyjną. Mieszkańcy zobowiązani byli do dziesięciny zbożowej, ale w zamian zyskiwali jasno określone prawa użytkowania ziemi i względnie stabilne warunki osadnicze.
Istotnym elementem był również system sądownictwa wiejskiego – ława sołecka rozstrzygała lokalne spory, co ograniczało bezpośrednią ingerencję feudała i sprzyjało samoregulacji wspólnoty. Dzięki temu wsie wokół Trzebnicy funkcjonowały jako trwałe, samodzielne organizmy gospodarcze, zdolne do wielopokoleniowego rozwoju.
Ten model osadniczy okazał się wyjątkowo żywotny. Układy wsi, granice pól i struktura własności, ukształtowane w XIII wieku, przetrwały – często niemal bez zmian – aż do reform agrarnych XIX wieku, a ich ślady są czytelne w krajobrazie kulturowym regionu do dziś.
W obrębie księstwa oleśnickiego (1312–1742)
Powstanie księstwa i hołd czeski
W 1312 roku, w wyniku podziału księstwa głogowskiego pomiędzy synów Henryka III Głogowskiego, powstało księstwo oleśnickie, obejmujące m.in. okręg (weichbild) trzebnicki. Nowe księstwo stało się jednym z licznych organizmów politycznych Dolnego Śląska, zachowując lokalną odrębność ustrojową, prawną i majątkową.
W 1329 roku książę Konrad I Oleśnicki złożył hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu, włączając tym samym księstwo oleśnickie — a wraz z nim ziemię trzebnicką — w strukturę lenną Korony Czeskiej. Od tego momentu księstwo przestało pozostawać w jakimkolwiek realnym związku politycznym z Królestwem Polskim, funkcjonując jako lenno czeskie w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Stan ten, z krótkimi i formalnymi przerwami dynastycznymi, utrzymał się aż do 1742 roku, czyli do przejęcia Śląska przez Prusy.
Jednym z najważniejszych aktów ustrojowych średniowiecznej Europy była Złota Bulla* . Wydana w 1356 roku przez cesarza **Karola IV, regulowała zasady wyboru króla rzymskiego, precyzyjnie określając grono siedmiu elektorów oraz ich przywileje. Dokument ten nie dotyczył bezpośrednio granic terytorialnych, lecz utrwalał strukturę władzy w Cesarstwie, wzmacniając pozycję tych władców, którzy posiadali status elektorski.
W połowie XIV wieku, a więc w czasie wydania Złotej Bulli (1356) przez cesarza Karola IV, księstwo oleśnickie było już utrwalonym elementem Korony Czeskiej. Dokument podnosił rangę króla Czech jako jednego z elektorów Rzeszy, co pośrednio wzmacniało zwierzchność czeską nad Śląskiem, w tym nad Oleśnicą i jej okręgami. Z punktu widzenia ustrojowego oznaczało to, że Ziemia Trzebnicka funkcjonowała w systemie władzy cesarsko-czeskiej, a nie polskiej.
Weichbild trzebnicki stanowił jeden z trzech głównych okręgów administracyjnych księstwa oleśnickiego, obok weichbildu oleśnickiego i bierutowskiego, podlegając bezpośrednio jurysdykcji książęcej. Na sejmikach ziemskich (Landtagach) księstwa trzebnicki okręg był reprezentowany równoprawnie z pozostałymi. Przywileje ziemskie, wydawane od drugiej połowy XV wieku, obejmowały ziemian wszystkich trzech okręgów i regulowały kwestie dziedziczenia, obrotu nieruchomościami oraz sądownictwa. Charakterystyczne jest przy tym, że na ziemi trzebnickiej jeszcze przez długi czas utrzymywało się prawo polskie w sprawach majątkowych szlachty, co dobrze ilustruje wielowarstwowy i niejednoznaczny charakter średniowiecznej i wczesnonowożytnej przynależności państwowej Śląska.
Piastowie, Podiebradowie, Wirtembergowie
Księstwem oleśnickim władali kolejno: Piastowie śląscy (do 1492), Podiebradowie (1495–1647) i książęta wirtemberscy (1647–1792). Po śmierci ostatniego Piasta oleśnickiego — Konrada X Białego Młodszego — w 1492 roku, księstwo jako opróżnione lenno trafiło do dyspozycji króla czeskiego Władysława Jagiellończyka, który w 1495 roku nadał je Henrykowi I z Podiebradów.
Dla okolic Trzebnicy okres XV i XVI wieku przyniósł zarówno zniszczenia, jak i przemiany. Najazdy husyckie (1432–1433) dotkliwie spustoszyły klasztor i okoliczne wsie. Reformacja, choć silna w wielu częściach Śląska, nie objęła w pełni Trzebnicy — klasztor cysterek pozostał katolicki pod patronatem biskupim. Wojna trzydziestoletnia (1618–1648) ponownie zdewastowała region; ludność Oleśnicy spadła o połowę, a okoliczne wsie uległy wyludnieniu.
Po wojnie nastąpił okres barokowej odbudowy. Klasztor trzebnicki przeżył ponowny rozkwit — w latach 1696–1726 zbudowano nowy, dwukrotnie większy gmach klasztorny, a kościół zyskał bogate wyposażenie rokokowe z dziełami czołowych artystów śląskich, w tym malarza Michaela Willmanna.
Sekularyzacja i schyłek klasztoru
W 1742 roku, po zajęciu Śląska przez Prusy, nowe władze nadały miastu Trzebnica pełną niezależność od klasztoru (dotąd miasto było częściowo zależne od opactwa, choć pewną samodzielność uzyskało już w 1257 r.). Ostateczny cios przyszedł w 1810 roku: na mocy edyktu sekularyzacyjnego króla Fryderyka Wilhelma III klasztor — wówczas właściciel 1 miasta, 73 wsi, 25 folwarków i 10 kościołów patronackich — został zlikwidowany. W marcu 1811 roku wyprzedano na licytacji jego majątek ruchomy. Zakończyło to ponad 600-letnią historię opactwa cysterek, choć kościół nadal funkcjonował jako sanktuarium św. Jadwigi. W 1870 roku zabudowania klasztorne przejęły siostry boromeuszki, które rezydują w nich do dziś.
Wojny śląskie i aneksja
W 1740 r. Fryderyk II zajął Śląsk, który dotychczas należał do monarchii habsburskiej. Na mocy traktatu berlińskiego (1742) Prusy anektowały Dolny i Górny Śląsk (z wyjątkiem fragmentów księstw cieszyńskiego, opawskiego i nyskiego) oraz Hrabstwo Kłodzkie.
Wdrożenie administracji pruskiej
Dekretem królewskim z 25 listopada 1741 r. wprowadzono pruskie struktury: utworzono kamery wojenno-dominialne we Wrocławiu i Głogowie oraz podzielono Śląsk na powiaty (Kreise). Z dawnego weichbildu Trebnitz (w księstwie oleśnickim) powstał Kreis Trebnitz, z pierwszym landratem Carlem von Lemberg od 1 stycznia 1742 r. Ta reorganizacja zastąpiła śląskie instytucje stanowe pruską administracją centralną, podporządkowaną kamerom wojennym.
Kreis Trebnitz
W wyniku pruskich reform administracyjnych po zdobyciu Śląska powstał Kreis Trebnitz. Na mocy królewskiego dekretu z 25 listopada 1741 r., wprowadzającego struktury pruskie w Dolnośląsku, powołano dwa okręgi z trzech dawnych weichbildów śląskich: Oels-Bernstadt oraz Trebnitz. Pierwszym landratem powiatu został Carl Christoph von Lemberg, który objął urząd 1 stycznia 1742 r.
W 1815 r., w wyniku reform Stein-Hardenberga, powiat Trebnitz przyporządkowano do Rejencji Wrocław w prowincji Śląsk. Ostateczne wytyczenie granic powiatu nastąpiło 1 stycznia 1818 r.
Kluczowe zmiany terytorialne i administracyjne
| Data | Zmiana |
|---|---|
| 1 lipca 1867 r. | Przystąpienie do Związku Północnoniemieckiego |
| 1 stycznia 1871 r. | Proklamacja Cesarstwa Niemieckiego |
| 8 listopada 1919 r. | Utworzenie prowincji Dolny Śląsk (obok Nysy) |
| 1 stycznia 1939 r. | Zmiana nazwy z Kreis Trebnitz na Landkreis Trebnitz |
W 1919 r., po rozwiązaniu prowincji Śląsk, powiat Trebnitz stał się częścią nowo utworzonej prowincji Dolny Śląsk, składającej się z rejencji wrocławskiej i legnickiej.
Wymiary i demografia
W okresie międzywojennym powiat obejmował obszerny teren. W 1905 r. liczył 51 586 mieszkańców, w 1925 r. – 55 656 mieszkańców, a w 1944 r. – 54 177 mieszkańców. W latach 30. powiat składał się z 145 gmin.
Siedziba i landraci
Siedzibą zarządu powiatowego było miasto Trebnitz (obecnie Trzebnica). Funkcję landratów sprawowali kolejno:
- Carl Christoph von Lemberg (1742–1818)
- Von Walter und Croneck (od 1818)
- Von Röll (od 1824)
- Von Poser (od 1831)
- Paul Rudolph Ernst von Salisch (od 1855)
- Maximilian von Uthmann (1884–1891)
- Kurt von Scheliha (1891–1919)
- Dr. Hans Menzel (1919–1921)
- Dr. Felix Steinfeld (1921–1933)
- Dr. Horst Friedrich (1934–1942)
- Otto Braß (p.o. 1942–1943)
Zakończenie istnienia
Landkreis Trebnitz przestał istnieć w 1945 r. wraz z końcem II wojny światowej i przesunięciem granic Polski na zachód. Dzisiejsze terytorium dawnego powiatu leży w województwie dolnośląskim w Polsce. Trzebnica jest siedzibą powiatu trzebnickiego, a klasztor — jako Sanktuarium św. Jadwigi pod opieką salwatorianów i boromeuszek — pozostaje najważniejszym zabytkiem miasta, łączącym jego piastowską przeszłość z współczesnością. Sądzę,że Sanktuarium warto będzie poświęcić jakiś kolejny artykuł.
