Kryniczno – najstarsza wieś gminy zapisana w układzie przestrzennym

Historia Kryniczna zaczyna się wyjątkowo wcześnie. Już w 1155 roku miejscowość pojawia się w źródłach pisanych jako własność kapituły katedralnej we Wrocławiu. To czyni ją najstarszą wzmiankowaną wsią na terenie dzisiejszej gminy Wisznia Mała i jednym z najwcześniejszych punktów osadniczych w tej części Dolnego Śląska .

Przez kolejne stulecia Kryniczno rozwijało się jako wieś kościelna, o stabilnym zapleczu gospodarczym i wyraźnie ukształtowanym centrum. Najcenniejszym zabytkiem nie jest tu jednak pojedynczy obiekt, lecz historyczny układ ruralistyczny – struktura przestrzenna wsi uformowana w średniowieczu i czytelna do dziś. Obejmuje ona przebieg głównych dróg, rozmieszczenie siedlisk, relacje między zabudową mieszkalną a gospodarczą oraz lokalizację zespołu kościelnego jako centralnego punktu osady.

Serce Kryniczna od wieków bije przy ulicy Trzebnickiej, gdzie znajduje się zespół kościoła parafialnego pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika. Świątynia ma gotyckie korzenie sięgające XV wieku, a jej obecna bryła jest wynikiem kolejnych rozbudów – od nowożytnych przekształceń po neogotycką rozbudowę z lat 1913–1916. Towarzyszący jej cmentarz parafialny, założony jeszcze w średniowieczu, zachował historyczny układ i pełni swoją funkcję nieprzerwanie od kilkuset lat.

Nieco dalej, przy dzisiejszej ulicy Spacerowej, rozciąga się dawny zespół majątku ziemskiego z początku XX wieku. Dom właściciela, budynki mieszkalno-gospodarcze, stodoły i obiekty zaplecza technicznego tworzą czytelny układ wokół prostokątnego podwórza. Choć część zabudowy jest dziś w złym stanie technicznym, sam schemat zespołu pozostał nienaruszony i wciąż pozwala zrozumieć, jak funkcjonowało zaplecze gospodarcze wsi na przełomie XIX i XX wieku.

Kryniczno to także wieś codzienności, zapisanej w skromniejszych obiektach: budynkach mieszkalnych przy ul. Spacerowej i Trzebnickiej, dawnej szkole, kapliczkach przydrożnych. Te niepozorne zabytki – domy o prostych bryłach, ceglane elewacje, łukowe nadproża okien – tworzą spójny krajobraz architektoniczny, który bez patosu opowiada o życiu kolejnych pokoleń mieszkańców.

W odróżnieniu od miejscowości zdominowanych przez pałac lub jedną reprezentacyjną budowlę, Kryniczno zachowało równowagę między funkcją sakralną, gospodarczą i mieszkalną. To właśnie ta ciągłość – od średniowiecznej wsi kapituły wrocławskiej po współczesną miejscowość – stanowi o jego wyjątkowej wartości.

Kryniczno nie epatuje historią. Ono ją porządkuje: w planie wsi, w położeniu kościoła, w dawnych drogach prowadzących do pól i w zabudowie, która przez stulecia dostosowywała się do zmieniających się czasów, nie tracąc swojego miejsca. I właśnie dlatego jest jednym z najciekawszych przykładów długiego trwania lokalnego krajobrazu kulturowego.

KATALOG ZABYTKÓW WSI KRYNICZNO

—

UKŁAD PRZESTRZENNY

1. HISTORYCZNY UKŁAD RURALISTYCZNY

Czas powstania: 1155 r.
Adres: Kryniczno, 55-114 Wisznia Mała
Ochrona: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego MPZP KRYNICZNO oraz MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE

Historia:
– Poprzednie nazwy: Chitinchici lub Chitindrici (1155 r.), Crohncici, Czyruchicz (1265 r.), Cruczicz, Caputsdorf (1305 r.), Capunsdorph (1362 r.), Capusdorff (1369 r.), Capusdorf (1376 r.), Cabsdorf (1739 r.), Kapsdorff (poł. XVIII w.), Kapsdorf (1785-1830), Kapsdorf, Kopska Wieś (1845 r.), Kapsdorf (1932 r.)
– W 1155 r. miejscowość była własnością kapituły katedralnej we Wrocławiu
– W 1305 r. kapituła posiadała 40 łanów ziemi wraz z mieszkańcami, sołtys – 13 łanów wolnych od świadczeń i karczmę, kościół – dwa łany wolne
– W 1376 r. wzmiankowana jest szkoła katolicka
– W pocz. XV w. Kryniczno liczyło 40 łanów, probostwo posiadało 4 łany, rolnicy – po 1 łanie wolnym
– W 1418 r. wieś nadal stanowiła własność biskupstwa wrocławskiego, aczkolwiek w XV w. często była sprzedawana lub zastawiana
– W 1538 r. mieszkańcy Psarów przeszli na protestantyzm, mieszkańcy Kryniczna w większości pozostali katolikami
– W 1532 r. ukończono budowę nowego, murowanego kościoła
– W 1811 r., po konfiskacie dóbr kościelnych, wieś została sprzedana w prywatne ręce

Dane demograficzne:
– 1785 r.: wolne sołectwo w rękach rodziny Suschke, 160 mieszkańców (8 kmieci, 10 zagrodników i chałupników), szkoła katolicka, kościół i budynek parafialny
– 1845 r.: 249 mieszkańców (64 ewangelików), 31 domów; na terenie wolnego sołectwa 114 mieszkańców (38 ewangelików), 15 budynków; szkoła katolicka, wiatrak-młyn, cegielnia, browar i gorzelnia
– 1929 r.: 267 katolików i 104 protestantów
– 1946 r.: wieś nazywała się Kryniczno, a stacja kolejki PKP nosiła nazwę Czerńczyce

Stan zachowania: Historyczny układ zabudowy częściowo zakłócony przez budynki powstałe w okresie powojennym

OBIEKTY SAKRALNE I ZWIĄZANE Z KULTEM

2. OGRODZENIE Z KAPLICZKĄ

Czas powstania: ok. 1860-1870 r.
Adres: ul. Parkowa 5, dz. nr 102/8
Ochrona: MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE

Opis: Jednokondygnacyjna, murowana, tynkowana kapliczka na rzucie prostokąta. Dach dwuspadowy kryty dachówką ceramiczną. Detal architektoniczny: naroża ujęte pilastrami, szczyt fasady ujęty sterczynami, gzyms wieńczący. Otwór wejściowy zamknięty łukiem pełnym. Ogrodzenie przylegające do wschodniej ściany kapliczki wykończone analogicznie.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła obiektu, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny.

3. KAPLICZKA DOMKOWA

Czas powstania: koniec XIX w.
Adres: ul. Szkolna, k. nr 6, dz. nr 25
Ochrona: MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE I-A

Opis: Murowana, tynkowana, jednokondygnacyjna kapliczka, nakryta dachem dwuspadowym, krytym dachówką ceramiczną. Od frontu prostokątny otwór wejściowy, umieszczony w prostokątnej płycinie. Fasada zwieńczona trójkątnym szczytem, z trójkątną płyciną, zaakcentowanym sterczynami.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku, pierwotny kształt otworu wejściowego i detal architektoniczny; złuszczenia farby elewacyjnej.

4. KOŚCIÓŁ PARAFIALNY PW. ŚW. STANISŁAWA BISKUPA I MĘCZENNIKA W ZESPOLE

Czas powstania: XV w., lata 1913-1916
Adres: ul. Trzebnicka 16, dz. nr 30
Ochrona: Rejestr zabytków nr A/3868/1714 z dnia 20.06.1966 r., MPZP KRYNICZNO

Historia: Według legendy kościół zbudowany został z fundacji św. Jadwigi. W XIII w. wzmiankowany jest proboszcz. Obecny kościół wzniesiony został w XV w., gotycki, powiększony w latach 1690-1702; w latach 1913-1916 dobudowano dwie kaplice boczne i neogotyckie prezbiterium. Uszkodzony w 1945 r., remont w 1946 r.

Opis: Kościół gotycki: orientowany, jednonawowy na rzucie prostokąta, diagonalnie oszkarpowany w narożach. Elewacja zachodnia ze skromnym ceglanym portalem zachodnium i szczytem rozczłonkowanym tynkowanymi blendami. Masyw wschodni obejmuje prezbiterium z nadbudowaną prostokątną wieżą nakrytą stromym dachem czterospadowym, w przyziemiu ujętą niskimi aneksami i prostokątne kaplice po bokach wschodniej części nawy. Dach główny dwuspadowy, dachy kaplic trójspadowe. Ściany murowane z cegły, kaplice, wieża i aneksy – z cegły maszynowej.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny.

5. CMENTARZ PARAFIALNY W ZESPOLE KOŚCIOŁA

Czas powstania: XV w.
Adres: ul. Trzebnicka 16, dz. nr 30, 31/10
Ochrona: MPZP KRYNICZNO

Opis: Cmentarz położony w północnej części wsi, po północnej stronie kościoła. Założony na rzucie wieloboku. Brak zabytkowych nagrobków; nieliczny starodrzew, w większości w sąsiedztwie kościoła.

Stan zachowania: Zachowany historyczny układ cmentarza; teren uporządkowany i zadbany; starodrzew wymaga przycięcia.

6. PLEBANIA W ZESPOLE KOŚCIOŁA

Czas powstania: ok. 1920 r.
Adres: ul. Trzebnicka 12, dz. nr 31/12
Ochrona: MPZP KRYNICZNO

Opis: Jednokondygnacyjny, podpiwniczony, murowany, wtórnie otynkowany budynek na rzucie prostokąta z ryzalitem w elewacji frontowej, zwieńczonym wystawką oraz ryzalitem wejściowym w południowej ścianie szczytowej. Otwory okienne zamknięte łukiem odcinkowym, ujęte prostymi opaskami. Cokół zaznaczony płytkami ceramicznymi.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku, pierwotny kształt otworów; w wyniku otynkowania elewacji zlikwidowany detal architektoniczny; wymiana stolarki okiennej z zachowaniem pierwotnych podziałów; wymiana pokrycia dachu.

BUDYNKI MIESZKALNE

7. BUDYNEK MIESZKALNY

Czas powstania: pocz. XX w.
Adres: ul. Spacerowa 17, dz. nr 35/2
Ochrona: MPZP KRYNICZNO

Opis: Jednokondygnacyjny, murowany budynek z poddaszem użytkowym. Dach dwuspadowy, kryty dachówką ceramiczną. Część otworów zamkniętych łukiem odcinkowym, część zwieńczonych odcinkami gzymsu.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku, pierwotny kształt większości otworów i detal architektoniczny; wymiana stolarki okiennej bez zachowania pierwotnych podziałów.

8. BUDYNEK MIESZKALNY

Czas powstania: pocz. XX w.
Adres: ul. Spacerowa 27, dz. nr 38/38
Ochrona: MPZP KRYNICZNO

Opis: Jednokondygnacyjny, murowany, nietynkowany budynek z poddaszem użytkowym. Obiekt na rzucie prostokąta, przykryty dachem dwuspadowym, krytym blachodachówką. Otwory zamknięte łukiem odcinkowym; ścianka kolankowa wydzielona ceglanym gzymsem.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny; wymiana stolarki okiennej z imitacją pierwotnych podziałów.

9. BUDYNEK MIESZKALNY

Czas powstania: ok. 1900 r.
Adres: ul. Trzebnicka 5, dz. nr 100
Ochrona: MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE I-A

Opis: Trzykondygnacyjny, murowany, nietynkowany budynek, założony na rzucie prostokąta. Dach dwuspadowy, kryty eternitem. Detal architektoniczny: gzyms międzykondygnacyjny i podokienny. Otwory okienne zamknięte łukiem odcinkowym, niektóre zwieńczone odcinkami łuku.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny; wymiana stolarki okiennej bez zachowania pierwotnych podziałów.

10. BUDYNEK MIESZKALNY

Czas powstania: 1901 r.
Adres: ul. Trzebnicka 6, dz. nr 89/4, 89/5
Ochrona: MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE I-A

Opis: Jednokondygnacyjny, murowany, tynkowany, podpiwniczony budynek z poddaszem mieszkalnym. Obiekt na rzucie prostokąta z osiowym ryzalitem pozornym od frontu, zwieńczonym facjatką o wklęsło-wypukłym wykroju szczytu. Ścianka kolankowa wyznaczona gzymsem, odcinki gzymsu nad niektórymi oknami.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku; częściowo zmieniony kształt otworów i usunięty detal architektoniczny; wymiana stolarki okiennej bez zachowania pierwotnych podziałów; nieznaczne ubytki i przebarwienia tynku.

BUDYNKI GOSPODARCZE

11. STODOŁA

Czas powstania: pocz. XX w.
Adres: ul. Spacerowa 8, dz. nr 85/3
Ochrona: MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE I-A

Opis: Parterowy, murowany, nietynkowany budynek, z dwuspadowym dachem, kryty dachówką ceramiczną. W dłuższych elewacjach centralnie umieszczony przejazd z wrotami przesuwnymi. Otwory okienne zamknięte łukiem odcinkowym, zwieńczonym odcinkami gzymsu.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny; nieznaczne ubytki pokrycia dachu.

ZESPÓŁ DAWNEGO MAJĄTKU

12. ZABUDOWA DAWNEGO MAJĄTKU (ZESPÓŁ)

Czas powstania: pocz. XX w.
Adres: ul. Spacerowa 16-16a, dz. nr 81
Ochrona: MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE I-A

Elementy zespołu:
1. Dom właściciela
2. Budynek mieszkalno-gospodarczy
3. Budynek gospodarczy
4. Stodoła (ruina)

Opis: Zespół położony we wschodniej części wsi, po południowej stronie ul. Spacerowej. Budynki rozlokowane wokół prostokątnego podwórza, z głównym wjazdem w północno-zachodnim narożniku.

Stan zachowania: Zachowany układ budynków. Poza budynkiem mieszkalnym w zachodniej pierzei, budynki w złym stanie technicznym; stodoła w stanie trwałej ruiny.

13. DOM WŁAŚCICIELA W ZESPOLE DAWNEGO MAJĄTKU, ob. budynek mieszkalny

Czas powstania: 1906 r.
Adres: ul. Spacerowa 16a, dz. nr 81
Ochrona: MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE I-A

Opis: Dwukondygnacyjny, podpiwniczony, murowany, tynkowany budynek z poddaszem użytkowym. Bryła rozczłonkowana ryzalitami, wykuszami i gankami. Dach wielopołaciowy, kryty dachówką ceramiczną, uzupełniony blachodachówką. Część otworów okiennych ujętych opaskami ze zwornikami. Elewacje boniowane.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku, pierwotny kształt większości otworów i detal architektoniczny; wymiana części stolarki okiennej bez zachowania pierwotnych podziałów; znaczne ubytki tynku, uszkodzenia ścian i dachu.

14. BUDYNEK MIESZKALNO-GOSPODARCZY W ZESPOLE DAWNEGO MAJĄTKU

Czas powstania: pocz. XX w.
Adres: ul. Spacerowa 16, dz. nr 81
Ochrona: MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE I-A

Opis: Dwukondygnacyjny, podpiwniczony, murowany, nietynkowany budynek z poddaszem użytkowym. Dach dwuspadowy, kryty blachodachówką. Kondygnacje rozdzielone gzymsem. Otwory okienne i drzwiowe zamknięte łukiem odcinkowym, wieńczonym odcinkami gzymsu.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku i detal architektoniczny; zamurowanie i przemurowanie części otworów; wymiana stolarki okiennej bez zachowania pierwotnych podziałów; wymiana pokrycia dachu.

15. BUDYNEK GOSPODARCZY W ZESPOLE DAWNEGO MAJĄTKU

Czas powstania: pocz. XX w.
Adres: ul. Spacerowa 16, dz. nr 81
Ochrona: MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE I-A

Opis: Dwukondygnacyjny, murowany budynek z poddaszem użytkowym, założony na rzucie prostokąta, przykryty dwuspadowym dachem, krytym dachówką ceramiczną. Detal architektoniczny: gzyms międzykondygnacyjny. Część otworów w formie biforiów, zamkniętych łukiem pełnym, zwieńczonym odcinkami gzymsów; część otworów zamkniętych łukiem odcinkowym.

Stan zachowania: Uszkodzenia i spękania ścian, ubytki cegieł; przemurowanie części otworów; zachowany detal architektoniczny.

BUDYNKI UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ

16. SZKOŁA, ob. budynek biurowy – Ekodrewno

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: ul. Szkolna 2, dz. nr 27/2
Ochrona: MPZP KRYNICZNO-POŁUDNIE I-A

Opis: Budynek murowany, tynkowany, złożony z dwóch prostopadłych do siebie brył. Część południowa dwukondygnacyjna z poddaszem użytkowym; część północna parterowa z poddaszem mieszkalnym. Otwory okienne i drzwiowe zamknięte łukiem odcinkowym. Elewacje zwieńczone gzymsem; ścianka kolankowa budynku północnego wydzielona gzymsem. Dachy dwuspadowe, kryte dachówką ceramiczną. We frontowej połaci dachu budynku północnego – dwie wystawki.

Stan zachowania: Zachowana historyczna bryła budynku, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny; wymiana stolarki okiennej z imitacją pierwotnych podziałów.

Czasy powojenne

Po II wojnie światowej najważniejsze wydarzenia w Krynicznie (gmina Wisznia Mała, powiat trzebnicki) to walki stycznia 1945 r., rozwój infrastruktury szkolnej i oświatowej, systematyczny rozwój mieszkaniowy oraz wzmocnienie roli parafii katolickiej jako centrum życia religijnego dla okolicznych wsi.

Walki o Kryniczno (styczeń 1945)

W nocy z 29 na 30 stycznia 1945 r. batalion z 859 Pułku Strzeleckiego Armii Czerwonej zaatakował Kryniczno (wówczas Kapsdorf), wdzierając się na północny skraj wsi w trakcie walk o odblokowanie Wrocławia.
Działania wojenne w rejonie Kryniczna były częścią walk na kierunku Wrocław w końcowej fazie II wojny światowej na tym obszarze.

Przejęcie przez Polskę i wymiana ludności

Po zakończeniu działań wojennych wieś znalazła się w granicach Polski; dotychczasową ludność niemiecką wysiedlono, a osiedlili się tu polscy osadnicy.
W 1946 r. wieś oficjalnie nosiła nazwę Kryniczno, choć stacja kolejowa była jeszcze oznaczona jako „Czerńczyce” – dawniejsza polska nazwa miejscowości znana z dokumentów historycznych.
Parafia katolicka, funkcjonująca nieprzerwanie od XIV w., kontynuowała swoją działalność, obsługując katolicką ludność polską w miejsce dotychczasowych niemieckich katolików.

Rozwój funkcji oświatowych

W okresie powojennym w Krynicznie rozwijano infrastrukturę szkolną; wieś stała się ważnym ośrodkiem edukacyjnym gminy Wisznia Mała.
Powstał tu kompleks szkolny zdolny kształcić ok. 400 uczniów (Szkoła Podstawowa i Gimnazjum), co czyniło Kryniczno kluczowym miejscem edukacji dla okolicznych miejscowości.
Obecnie gmina realizuje budowę nowej, dużej Szkoły Podstawowej w Wiszni Małej (dla ok. 600 uczniów), co może oznaczać reorganizację funkcji oświatowych na terenie gminy, ale Kryniczno nadal pozostaje ważnym ośrodkiem edukacyjnym.

Rozwój mieszkaniowy i infrastrukturalny

Wieś położona przy strategicznej drodze krajowej nr 5 (dziś S5) oraz drogach powiatowych do Rogoża i Malina dynamicznie się rozwijała jako lokalizacja mieszkaniowa.
Przeważa tu zwarta zabudowa zagrodowa, ale pojawiła się również nowa zabudowa jednorodzinna typowa dla procesów suburbanizacyjnych w strefie podmiejskiej Wrocławia.
Kryniczno jest najstarszą wsią w gminie Wisznia Mała (pierwsza wzmianka z 1155 r.), co nadaje jej szczególne znaczenie historyczne i symboliczne w strukturze gminy.

Parafia jako centrum religijne

Parafia pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Krynicznie po 1945 r. pozostała głównym ośrodkiem życia religijnego dla szeregu okolicznych wsi, w tym Psary, Rogoża, Szymanowa, Ligoty Pięknej, Malina i innych.
Kościół parafialny (gotycki z XV w., przebudowany w latach 1913–1916 w stylu neogotyckim) z zachowanym barokowym wyposażeniem pozostaje jednym z najważniejszych zabytków gminy, wpisanym do wojewódzkiego rejestru zabytków.

Kryniczno po 1945 r. ugruntowało swoją rolę jako jeden z wiodących ośrodków administracyjno-usługowych gminy Wisznia Mała, łącząc funkcje edukacyjne, religijne i mieszkaniowe.