Między krzyżem a rzeką. Historia Krzyżanowic

HISTORIA WSI

Pierwsza wzmianka o miejscowości pojawia się w 1355 roku pod nazwą Kryzaniwicz, kiedy jej właścicielem był niejaki Nicolaus. Nazwa najprawdopodobniej wywodzi się od słowa „krzyż” i mogła odnosić się do przydrożnego znaku, skrzyżowania dróg lub innego elementu krajobrazu, dziś już trudnego do jednoznacznego zidentyfikowania.

Na przestrzeni kolejnych stuleci zapisy nazwy ulegały licznym zmianom: Krisanowitz, Krischanowitz, Kryczanowitz, Kryschanowitz. Było to zjawisko typowe, wynikające z fonetycznego zapisu nazw słowiańskich w dokumentach sporządzanych przez niemieckojęzyczną administrację. Ostateczny przełom nastąpił w 1937 roku, kiedy w ramach germanizacji nazw miejscowych wprowadzono nazwę Weidebrück, czyli „most na pastwisku”.

Zagadka grodziska

Historia tej niewielkiej wsi w dolinie Widawy sięga jednak znacznie dalej niż XIV wiek. Już w epoce brązu funkcjonowało tu osadnictwo, czego ślady zachowały się w materiale archeologicznym. W późnym średniowieczu na niewielkim wzniesieniu powstał gród obronny, otoczony fosą.

Nie wiadomo, kto był jego fundatorem ani jaką dokładnie pełnił funkcję – mógł strzec przeprawy przez rzekę, kontrolować lokalny szlak handlowy lub stanowić siedzibę niewielkiego ośrodka władzy.

Obecnie na terenie dawnego grodziska znajduje się budynek mieszkalny z lat 60. XX wieku, otoczony zabudową gospodarczą. Fosa zachowała się w terenie, choć jest silnie zarośnięta i trudna do jednoznacznego odczytania. Dotąd nie przeprowadzono tu systematycznych badań archeologicznych, dlatego wiele pytań dotyczących funkcji i chronologii obiektu pozostaje bez odpowiedzi.

Karuzela właścicieli

Historia własności Krzyżanowic pokazuje, jak dalekie od sielankowego obrazu bywało życie wiejskie. Od drugiej połowy XVII wieku wieś często zmieniała właścicieli. Wśród nich wymieniani są m.in. Wilhelm Dietrich von Keller, książę Hatzfeld, rodziny Kretzig i Riemer, dyrektor budowli wojskowych Rottengatter oraz kapitan von Pappritz.

W połowie XVIII wieku wieś znalazła się w rękach kapituły katedralnej we Wrocławiu, a przed 1830 rokiem jej część przejął klasztor w Trzebnicy. W tym okresie Krzyżanowice były już podzielone: część stanowiła królewszczyznę, a część – rycerskie sołectwo należące do niejakiego Schillera.

Dopiero w 1912 roku pojawił się właściciel, który związał się z miejscowością na dłużej – Heinrich Graetzer z Wielkich Strzelec (dzisiejsze Strzelce Opolskie). Za jego czasów majątek osiągnął największy rozkwit. Obejmował 228 hektarów, w tym 170 hektarów gruntów ornych, 42 hektary łąk, park o powierzchni 2,5 ha, gospodarstwo mleczne, hodowlę cieląt oraz uprawy buraków cukrowych. Podatek gruntowy przekraczał 5400 marek, co dobrze obrazuje skalę i znaczenie gospodarstwa.

W latach 30. XX wieku dobra Weidebrück nabył generał Ewald von Kleist, który po przejściu w stan spoczynku w lutym 1938 roku przejął ich bezpośrednie zarządzanie. Latem 1942 roku otrzymał dotację w wysokości 480 000 marek Rzeszy, przeznaczoną na rozwój majątku. Akta dotyczące zakupu i gospodarowania dobrami, w tym hodowli koni, obejmujące lata 1941–1945, zachowały się w zasobach Bundesarchiv.

Od 1874 roku Kryschanowitz należało do Amtsbezirk Hünern (okręgu urzędowego Hünern), w skład którego wchodziły miejscowości: Groß Raake, Hünern, Klein Raake, Kryschanowitz, Langenau i Simsdorf.

Wieś w liczbach

Liczba mieszkańców Krzyżanowic przez długi czas pozostawała stosunkowo stabilna. W 1785 roku wieś liczyła około 100 osób – zarówno ewangelików, jak i katolików. Istniał tu dwór, folwark, młyn wodny oraz wolne sołectwo.

W 1845 roku liczba mieszkańców wzrosła do 158 osób. Funkcjonowało trzech rzemieślników, istniały 22 budynki mieszkalne, a gorzelnia – choć nadal istniała – nie była już czynna.

Na początku XX wieku wieś liczyła 164 mieszkańców (1904 r.), a w 1912 roku – 189 osób, w tym 59 katolików, 125 ewangelików oraz 5 osób innych wyznań. Była to niewielka społeczność, w której życie toczyło się w rytmie prac polowych i pór roku.

Według danych niemieckich:

w 1933 roku miejscowość liczyła 236 mieszkańców (jako Kryschanowitz),
w 1939 roku – 199 mieszkańców (jako Weidebrück).

Wieś, która zmieniała swoje położenie

Jednym z najciekawszych elementów historii Krzyżanowic są przemiany ich układu przestrzennego. W połowie XVIII wieku folwark znajdował się w innym miejscu niż później. Przed 1829 rokiem został przeniesiony do nowej lokalizacji, gdzie funkcjonował aż do okresu powojennego.

Pierwotnie wieś miała nieregularny układ, z zabudową skupioną przy drodze biegnącej z północy na wschód. Folwark tworzył zamknięty, prostokątny majdan, a dalej na wschód znajdowała się siedziba dworska oraz zespół stawów rybnych. Pomiędzy nimi, po południowej stronie drogi, funkcjonował młyn wodny.

Z czasem układ przestrzenny uległ uporządkowaniu. Wykształciła się główna oś komunikacyjna biegnąca z północy na południe, przy której koncentrowała się zabudowa. Przy północnym skrzyżowaniu wzniesiono budynek urzędu celnego (Zollhaus), co świadczy o przebiegu ważnego szlaku komunikacyjnego.

Koniec pewnej epoki

Do 1945 roku wieś funkcjonowała w niemal niezmienionej strukturze. Po II wojnie światowej nastąpiło jednak gwałtowne zerwanie z dawnym układem przestrzennym i własnościowym.

Nie zachował się ani folwark, ani dwór, ani budynek Zollhausu. W ich miejsce pojawiła się rozproszona zabudowa jednorodzinna, charakterystyczna dla powojennej suburbanizacji. Historyczny układ wsi jest dziś czytelny jedynie fragmentarycznie – głównie wzdłuż dawnej osi północ–południe.

Na terenie dawnego grodziska powstała zabudowa mieszkalna. Opracowania konserwatorskie podkreślają jednak, że obszar ten powinien podlegać rewaloryzacji. Dopuszcza się jego zagospodarowanie, lecz forma zabudowy powinna podkreślać rangę miejsca oraz uwzględniać jego historyczny i krajobrazowy charakter.

ZABYTKI WSI KRZYŻANOWICE

Krzyżanowice jako jedyna wieś w gminie nie posiadają obiektów wpisanych do Gminnej Ewidencji Zabytków. Istniejąca zabudowa nie spełnia kryteriów formalnych pozwalających na objęcie jej ochroną konserwatorską jako zabytków architektury. Ochroną objęte są natomiast relikty archeologiczne, które stanowią najcenniejszy element dziedzictwa kulturowego miejscowości.

1. Zabytek wpisany do rejestru

Grodzisko z późnego średniowiecza

Nr rejestru: 1296/773
Stanowisko archeologiczne: 1/70 (AZP 78–28)
Lokalizacja: południowo-wschodnia część wsi, ul. Starorzeczna
Opis: owalne założenie ziemne otoczone fosą; obecnie zdegradowane przez zabudowę z lat 60. XX wieku
Ochrona: strefa „W” – ścisła ochrona reliktów archeologicznych
Status: wszelkie prace wymagają nadzoru Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków

2. Stanowiska archeologiczne (AZP 78–28)

Stanowisko 2/71

osadnictwo kultury łużyckiej (epoka brązu i halsztat)
osada pradziejowa
osada wczesnośredniowieczna

Stanowisko 3/72

ślady osadnictwa pradziejowego
osadnictwo z młodszych faz wczesnego średniowiecza

Tereny te objęte są strefą „OW” obserwacji archeologicznej.

3. Elementy chronione

Układ wodny

fosa grodziska
rozlewiska Widawy

Obiekty te podlegają ochronie konserwatorskiej jako elementy historycznego krajobrazu kulturowego.

Okres po II Wojnie Światowej

Lata powojenne (1945–1950)

Zmiana przynależności państwowej: Wieś, funkcjonująca w okresie międzywojennym pod niemiecką nazwą Weidebrück (wprowadzoną w 1937 r. w miejsce wcześniejszej nazwy Kryschanowitz), po 1945 roku znalazła się w granicach Polski i odzyskała polską nazwę Krzyżanowice.
Wymiana ludności: Podobnie jak w całej gminie Wisznia Mała, nastąpiło wysiedlenie ludności niemieckiej oraz napływ osadników z centralnej Polski i Kresów Wschodnich.
Zmiany własnościowe: Majątki ziemskie zostały znacjonalizowane w ramach reformy rolnej, a dawne struktury folwarczne uległy stopniowej likwidacji.

Powódź tysiąclecia (1997)

Jednym z najtragiczniejszych wydarzeń w powojennej historii Krzyżanowic była powódź z lipca 1997 roku.

Położenie w dolinie Widawy sprawiło, że wieś znalazła się w strefie szczególnego zagrożenia.
Wysokie stany wody: Podczas kulminacji fali powodziowej poziom Widawy osiągnął wartości zbliżone do historycznego maksimum, powodując rozległe podtopienia.
Skutki powodzi: Krzyżanowice wymieniane są wśród miejscowości gminy Wisznia Mała (obok Psar, Szymanowa i Szewc), które ucierpiały najbardziej. Zniszczenia wymagały wieloletniej odbudowy i wpłynęły na późniejsze działania zabezpieczające oraz świadomość zagrożeń powodziowych wśród mieszkańców.

Współczesna transformacja

Po II wojnie światowej Krzyżanowice przeszły głęboką przemianę:

z niewielkiej wsi rolniczej (ok. 160–190 mieszkańców w okresie międzywojennym),
w dynamicznie rozwijającą się miejscowość podmiejską,
liczącą 707 mieszkańców w 2021 roku.

Decydujące znaczenie miały:

bliskość Wrocławia,
rozwój infrastruktury drogowej,
postępująca suburbanizacja po 2000 roku.

Dawna wieś rolnicza stopniowo przekształciła się w miejscowość o charakterze mieszkaniowym, z pełną infrastrukturą techniczną: siecią wodociągową, kanalizacją, gazociągiem, drogami utwardzonymi i dostępem do internetu.