Andrzej Podrez
Pierwoszów pojawia się w źródłach w 1352 roku i od samego początku nie jest wsią jednorodną. Już średniowieczne zapisy sugerują, że to osada rozpięta między różnymi formami własności i funkcji – folwarkiem, karczmą, młynami, gruntami należącymi do kapituły katedralnej, a później do konwentu w Trzebnicy i domeny królewskiej. Ta wielowarstwowość nie zniknęła, lecz zapisała się w przestrzeni, która do dziś zachowuje czytelny, choć częściowo naruszony, historyczny układ ruralistyczny .
Wieś nie jest skupiona wokół jednego placu ani dominanty architektonicznej. Jej zabudowa rozciąga się liniowo, z wyraźnym podziałem na dawne części – historyczne Klein Schwiending i Pirbischau – które przez długi czas funkcjonowały niemal jak dwie odrębne wsie. Każda miała własny folwark, młyn wodny, a nawet wiatrak. To właśnie ten podwójny rodowód sprawia, że Pierwoszów nie jest „ładny” w klasycznym sensie, ale za to wyjątkowo czytelny jako dokument historii .
Jednym z najważniejszych punktów tej opowieści jest zespół zabudowy przy dzisiejszej ul. Parkowej. To tutaj znajduje się budynek mieszkalny i świetlica z lat około 1900–1905 – obiekt, który łączy funkcję reprezentacyjną z użytkową. Dwukondygnacyjna, zwarta bryła z pseudoryzalitem, gzymsami i boniowanymi lizenami pokazuje, że nawet na przełomie XIX i XX wieku w Pierwoszowie wciąż myślano o architekturze jako o czymś więcej niż tylko schronieniu. Weranda na drewnianych filarach, choć skromna, nadawała budynkowi charakter półpubliczny – miejsce spotkań, administracji, życia wspólnotowego .
Tuż obok stoją stodoła, stajnia i obora – masywne, wydłużone budynki z drugiej połowy XIX i początku XX wieku. Ich forma jest prosta, podporządkowana funkcji, ale detale – gzymsy, łukowo zamknięte otwory, ceramiczna dachówka – zdradzają solidność i ambicję dawnych gospodarzy. To nie są przypadkowe budynki gospodarcze, lecz element większego, dobrze zaplanowanego organizmu folwarcznego. W Pierwoszowie to właśnie te obiekty najlepiej pokazują, że wieś była miejscem produkcji, pracy i zaplecza gospodarczego, a nie tylko osadą mieszkalną .
Jeszcze wyraźniej widać to przy ul. Wierzbowej, gdzie zachowała się dawna obora, dziś pełniąca funkcję mieszkalno-gospodarczą. Ceglany budynek z około 1890–1900 roku, z charakterystycznymi gzymsami i łukowymi otworami, niemal bez zmian zachował swoją bryłę. Nie próbuje udawać czegoś innego – jego architektura jest szczera, surowa i jednoznaczna. To przykład zabytku, który nie potrzebuje rekonstrukcji „na bogato”, lecz ochrony tego, co już w nim jest: proporcji, rytmu otworów, materiału .
Historia Pierwoszowa po 1945 roku – podobnie jak w wielu dolnośląskich wsiach – przyniosła zmiany, które częściowo zaburzyły dawny porządek. Nowa zabudowa wdarła się w historyczny układ, a niektóre obiekty utraciły pierwotne funkcje. Mimo to szkielet wsi pozostał czytelny: drogi, podziały działek, relacje między budynkami mieszkalnymi a gospodarczymi nadal opowiadają o tym, czym Pierwoszów był przez stulecia .
Pierwoszów nie jest wsią z jednym „zabytkiem flagowym”. Jego wartość polega na czymś innym: na ciągłości układu, na zwyczajnych budynkach, które razem tworzą nieprzerwany zapis historii. To wieś, którą najlepiej oglądać powoli, idąc wzdłuż drogi i patrząc nie na pojedyncze detale, lecz na relacje między nimi. Bo właśnie tam – w proporcjach, odległościach i funkcjach – ukryte są jej zabytki.
Lista zabytków wsi Pierwoszów
1. Historyczny układ ruralistyczny (1352 r.)
Pierwsza wzmianka o miejscowości Pierwoszów pochodzi z 1352 roku, kiedy papież Klemens VI nadał folwark kanonnikowi wrocławskiemu Andrzejowi de Raslavitz. Poprzednie nazwy: Pirwosow (1352 r.), Pirwuschaw (1367 r.), Pirwischaw (1393 r.), Birbischau i Blissel (1739 r.), Pirbischau (część południowa) i Klein Schwiending (część północna).
W połowie XVIII w. wieś była własnością kapituły katedralnej we Wrocławiu, przed 1810 r. przejął ją konwent w Trzebnicy. W 1785 r. Pierwoszów stanowiły dwie wsie: Klein Schwiending z wolnym majątkiem i folwarkiem (92 mieszkańców) oraz Pirbischau z karczmą Blößel (79 mieszkańców). W obu częściach znajdowały się młyny wodne, gorzelnie, sołectwa rycerskie i wiatraki. W 1912 r. właścicielem majątku była rodzina Obernitz auf Machnitz. Historyczny układ zabudowy częściowo zakłócony przez budynki powojenne.
2. Budynek mieszkalny i świetlica, ul. Parkowa 12 (ok. 1900-1905)
Dwukondygnacyjny, wysoko podpiwniczony, murowany, tynkowany budynek z poddaszem mieszkalnym. Obiekt o zwartej bryle na rzucie prostokąta z frontowym pseudoryzalitem, nakryty płytkim dwuspadowym dachem.
Detal architektoniczny: gzymsy, boniowane narożne lizeny, pseudoboniowane nadproża otworów okiennych i drzwiowych zamknięte łukiem odcinkowym. Wejście poprzedzone werandą przykrytą płaskim dachem wspartym na drewnianych filarach. Zachowana historyczna bryła budynku i pierwotny kształt otworów, wymieniona stolarka okienna bez zachowania pierwotnych podziałów, znaczne ubytki tynku.
3. Stodoła, stajnia i obora, ul. Parkowa 12 (2 poł. XIX w., XX w.)
Dwukondygnacyjny, murowany, tynkowany budynek z poddaszem użytkowym, założony na rzucie wydłużonego prostokąta. Detal architektoniczny w postaci gzymsów. Część otworów zamkniętych łukiem odcinkowym i pełnym. Dach dwuspadowy kryty dachówką ceramiczną.
Zachowana historyczna bryła budynku i pierwotny kształt otworów oraz częściowo detal architektoniczny. Budynek wymaga kapitalnego remontu – ubytki stolarki i pokrycia dachu, znaczne ubytki tynku. Konieczne zachowanie historycznej bryły, kształtu otworów i detalu architektonicznego.
4. Obora, obecnie budynek mieszkalno-gospodarczy, ul. Wierzbowa 5 (ok. 1890-1900)
Jednokondygnacyjny, murowany, nietynkowany budynek z poddaszem użytkowym, założony na rzucie wydłużonego prostokąta. Ceglany detal architektoniczny: gzyms wydzielający ściankę kolankową, gzyms wieńczący, nadproża otworów okiennych i drzwiowych zamknięte łukiem odcinkowym zwieńczonym odcinkami gzymsu. Otwory okienne w szczycie budynku zamknięte łukiem pełnym.
Zachowana historyczna bryła budynku i detal architektoniczny, pierwotny kształt większości otworów. Wymieniona stolarka okienna bez zachowania pierwotnych podziałów. Wymagane zachowanie historycznej bryły budynku, kształtu pozostałych otworów i detalu architektonicznego. Zakaz docieplania elewacji.
Okres powojenny
Po 1945 r. w Pierwoszowie najważniejsze były: zmiana przynależności państwowej i wymiana ludności, powojenne wykorzystanie miejscowego dworu jako obiektu użyteczności publicznej, powstanie i późniejsze przywrócenie przystanku kolejowego oraz rozwój kompleksu rekreacyjnego „Miłocin”, który przekształcił funkcję wsi z typowo rolniczej na mieszkaniowo-rekreacyjną.
Powojenne zmiany ludności i administracji
Do 1945 r. miejscowość funkcjonowała pod nazwą Purbischau (oraz Klein-Schwumding dla części północnej) i należała do Niemiec, po czym wraz z całym Dolnym Śląskiem znalazła się w granicach państwa polskiego jako Pierwoszów. Teren ten objęto ogólną akcją wysiedleń ludności niemieckiej i zasiedlania przez ludność polską, będącą częścią wielkiej fali powojennych przesiedleń (łącznie ok. 10 mln Niemców z obszarów na wschód od Odry i Nysy). W latach 1975–1998 wieś należała administracyjnie do województwa wrocławskiego, a od reformy 1999 r. znajduje się w województwie dolnośląskim, powiecie trzebnickim, w gminie Wisznia Mała.
Dwór i założenie folwarczne po 1945 r.
W Pierwoszowie zachował się dworek z zespołem parkowym i pozostałościami folwarku, który jeszcze w XIX w. był powiązany własnościowo z majątkiem rycerskim w Machnicach. Dwór wzniesiony na początku XX w. przez niemieckiego przemysłowca po II wojnie światowej pełnił funkcje publiczne – był wykorzystywany m.in. jako szpital i przedszkole, co odzwierciedla przejęcie rezydencji przez nowe władze i zmianę jej roli z siedziby ziemiańskiej na obiekt usługowy. Współcześnie założenie dworsko-parkowe zachowało się w formie ograniczonej, lecz nadal stanowi istotny element historycznego krajobrazu wsi.
Linia kolejowa i przystanek Pierwoszów Miłocin
Przy folwarku Pierwoszów już przed 1945 r. istniał punkt przeładunkowy na linii kolejowej, służący głównie do rozładunku ziemi, co wiązało wieś z regionalną infrastrukturą transportową. Po wojnie punkt ten figurował w dokumentach z 1948 r. jako nieczynny, później jako przystanek osobowy, aż w końcu został zlikwidowany, co przerwało funkcje pasażerskie w okresie PRL. 9 grudnia 2012 r. uruchomiono na nowo przystanek kolejowy Pierwoszów (często określany jako Pierwoszów Miłocin) na linii Trzebnica–Wrocław Główny, co znacząco poprawiło skomunikowanie wsi z aglomeracją wrocławską.[8][4][9][1]
Rozwój ośrodka rekreacyjnego „Miłocin”
Na terenie dawnego folwarku i w jego sąsiedztwie powstał kompleks rekreacyjno-wypoczynkowy „Miłocin” ze stawami rybnymi, który gmina opisuje jako budowany zespół rekreacyjno-sportowy związany z walorami krajobrazowymi Wzgórz Trzebnickich. Od sierpnia 2009 r. na terenie dawnej kopalni piasku działa Karczma „Miłocin”, a całość – wraz ze stawami i infrastrukturą wypoczynkową – stała się jednym z lokalnych centrów rekreacji dla mieszkańców gminy i okolic Wrocławia. Rozwój tego kompleksu w ostatnich dekadach przesunął akcent funkcjonalny Pierwoszowa z rolnictwa w stronę usług turystyczno-rekreacyjnych.
Współczesna transformacja wsi
Pierwoszów to dziś niewielka wieś u podnóża Wzgórz Trzebnickich o luźnej, częściowo zagrodowej zabudowie, w której ludność liczy niepełne 200 osób, ale miejscowość szybko się rozrasta dzięki intensywnej zabudowie jednorodzinnej. Bliskość Wrocławia i poprawa dojazdu (kolej oraz droga wojewódzka) powodują, że wieś stopniowo traci dawny, wyłącznie rolniczy charakter i staje się mieszkaniowym zapleczem aglomeracji wrocławskiej, z rosnącą rolą funkcji rekreacyjnych.
—
Artykuł powstał z wykorzystaniem AI, na podstawie dokumentacji sporządzonej przez Jakuba Danielskiego
