Pod naszymi stopami: geologiczna mapa Wiszni Małej z 1926 roku

Geologische Karte von Preußen — Arkusz „Wiese” – Wisznia Mała

1. Wprowadzenie – czym jest ta mapa?

Dzięki serwisowi Mapster możemy oglądać niezwykły dokument – niemiecką mapę geologiczną, oficjalnie zatytułowaną „Geologische Karte von Preußen und benachbarten deutschen Ländern”, czyli „Mapa geologiczna Prus i sąsiednich krajów niemieckich”. Mapa została opracowana przez geologa E. Meistera, a prace terenowe (tzw. zdjęcie geologiczne) zakończono w 1926 roku. Wydawcą był Pruski Państwowy Instytut Geologiczny (Preußische Geologische Landesanstalt) z siedzibą w Berlinie, pod kierownictwem prezydenta P. Kruscha.

Mapa ta jest doskonałym przykładem niemieckiej kartografii geologicznej okresu międzywojennego – niezwykle szczegółowej, łączącej informacje o budowie geologicznej terenu z danymi agronomicznymi (czyli przydatnością gleb dla rolnictwa). Arkusz nosi numer katalogowy 2767 i mieści się w oddziale stopniowym 62, arkusz 47, obejmując teren między 51° a 52° szerokości geograficznej północnej oraz 34° a 35° długości geograficznej wschodniej.

Dla współczesnego czytelnika mapa ma ogromną wartość – nie tylko jako źródło historyczne, ale również jako praktyczne narzędzie. Informacje o budowie geologicznej podłoża, głębokości warstw i rodzaju gleb są aktualne do dziś i mogą być wykorzystywane w planowaniu przestrzennym, budownictwie czy rolnictwie.

2. Obszar mapy – okolice Wiszni Małej

Mapa obejmuje teren na północny zachód od Wrocławia, w obecnym województwie dolnośląskim. Centralnym punktem jest Wisznia Mała. Na mapie odnajdujemy wiele miejscowości, których nazwy zostały po wojnie spolszczone. Po kolei od lewej i od góry:

Nazwa niemiecka	Nazwa polska
Müchnitz	Mienice
Pflaumendorf	Węgrzynów
Peterwitz	Piotrkowiczki
Bentkau	Będkowo
Machnitz	Machnice
Hochkirch	Wysoki Kościół
Brockotschine	Brochocin
Raschen	Raszów
Tschachawe	Czachowo
Ndr. Glauche	Głuchów Dolny
Ober Glauche	Głuchów Górny
Kl. Totschen	Taczów Mały
Gr. Totschen	Taczów Wielki
Radelau	Radłów
Skotschenine	Skotniki
Pirschen	Piersno
Pollentschine	Boleścin
Striese	Strzeszów
Lohe	Ława
Wiese	Wisznia Mała
Schön Ellguth	Ligota Piękna
Pürbischau	Pierwoszów
Zedlitz	Siedkec
Güntherwitz	Godzieszowa
Dockern	Tokary
Skarsine	Skarszyn
Rux	Rogoż
Kapsdorf	Kryniczno
Mahlen	Malin
Paschkerwitz	Pasikurowice
Langenau	Ramiszów
Buckowine	Bukowina
Bunkai	Bąków

Teren mapy to typowy krajobraz Niziny Śląskiej – rozległa, lekko pofałdowana równina, przecięta dolinami niewielkich cieków wodnych, z wyraźnymi śladami działalności lodowców, które wielokrotnie pokrywały ten teren w epoce plejstocenu (tzw. epoka lodowcowa). To właśnie lodowce i ich wody roztopowe ukształtowały podłoże, na którym żyjemy dzisiaj.

3. Budowa geologiczna – co kryje się pod powierzchnią?

Mapa przedstawia trzy główne kompleksy geologiczne, ułożone od najstarszego (najgłębiej) do najmłodszego (na powierzchni). Aby zrozumieć, co widzimy na mapie, wyobraźmy sobie tort warstwowy – każda warstwa powstawała w innej epoce i w innych warunkach.

3.1. Neogen – młodszy trzeciorzęd (najstarsza warstwa)

Na samym dnie, na głębokości sięgającej ponad 80 metrów, znajdują się osady z okresu neogenu (młodszego trzeciorzędu). Na mapie oznaczone symbolem „n” i kolorem żółtym. Trzeciorzęd to era geologiczna trwająca od ok. 23,03 do ok. 2,58 miliona lat temu – to czas, gdy na Śląsku panował znacznie cieplejszy klimat niż dziś.

W warstwach tych znajdziemy przede wszystkim ilasty piasek kwarcowy (piasek z domieszką minerału kwarcu i iłu – drobnoziarnistej skały osadowej), glaukonit (minerał nadający skałom charakterystyczny zielonkawy odcień, świadczący o morskim pochodzeniu osadów) oraz czyste iły. Te skały powstały na dnie płytkich mórz i jezior, które pokrywały wówczas Nizinę Śląską.

3.2. Diluwium – plejstocen (warstwa środkowa)

Nad neogeńskim podłożem zalegają osady diluwium (termin historyczny, dziś mówimy plejstocen), oznaczone na mapie symbolem „d” i barwami od pomarańczowego do brązowego. To warstwy powstałe w ciągu ostatnich ok. 2,58 miliona do ok. 12 tysięcy lat – w epoce wielkich zlodowaceń. Ich szacunkowa miąższość (grubość) sięga do 60 metrów.

Na mapie wyróżniono osady dwóch wielkich zlodowaceń, które dotarły na Śląsk:

Zlodowacenie Saale (Odry) – starsze zlodowacenie, którego lądolód dotarł tu ok. 300–130 tys. lat temu. Pozostawił po sobie grube pokłady marglu zwałowego (mieszanina gliny, piasku i żwiru przetransportowana przez lodowiec i porzucona po jego stopieniu) oraz piaski i żwiry.

Zlodowacenie Wisły (Weichsel) – młodsze zlodowacenie (ok. 115–12 tys. lat temu). Sam lądolód co prawda nie dotarł bezpośrednio na teren mapy, ale jego oddziaływanie było ogromne. Wody roztopowe niosły masy piasku i żwiru, a wiatry wiejące znad lodowca osadzały drobny pyłek skalny zwany lessem (niem. Löß). Less i glina lessowa (Lößlehm) pokrywają rozległe połacie wysoczyzn na terenie mapy i tworzą jedne z najżyźniejszych gleb w Polsce.

Wśród osadów diluwialnych mapa wyróżnia także utwory moreny czołowej (wały usypane przez czoło lodowca), piaski sandrowe (rozległe równiny piaszczyste usypane przez wody roztopowe) oraz głazy narzutowe – olbrzymie kamienie przyniesione przez lód ze Skandynawii, które do dziś można spotkać na polach okolic Wiszni Małej.

3.3. Alluwium – holocen (warstwa powierzchniowa)

Najmłodsze osady to alluwium (dziś: holocen), oznaczone symbolem „al” i barwami szarymi i zielonkawymi. To osady powstające od ok. 12 tysięcy lat temu aż po dziś – już po ustąpieniu lodowców. Ich miąższość sięga do 10 metrów.

Do alluwium zaliczamy: namywy rzeczne (piasek, muł i żwir naniesione przez rzeki i potoki), torfowiska (resztki roślinności bagiennej gromadzone przez tysiące lat), gliny łąkowe, rudę darniową (naturalnie występujące złoża tlenków żelaza, które w dawnych wiekach wydobywano do produkcji żelaza) oraz wapień łąkowy, zwany też trawerytynem – skałę wapienną wytrącaną ze źródeł bogatych w wapień.

Szczególnie ciekawym elementem jest wzmianka o niebieskoczarnym piasku i mule ze słodkowodnymi małżami i wiwianytem – rzadkim, niebieskim minerałem fosforowym. Jego obecność świadczy o bogatym niegdyś życiu biologicznym w tutejszych zbiornikach wodnych.

4. Profile glebowe – co rośnie na jakiej glebie?

Jedną z unikalnych cech pruskich map geologicznych było łączenie informacji geologicznych z agronomicznymi. Mapa zawiera szczegółowe profile glebowe, pokazujące pionowy układ warstw gleby w najważniejszych typach podłoża. Autorzy mapy wyróżnili trzy główne typy:

Łagodna glina i gliniasty piasek (niem. Milder Lehm- und lehmiger Sandboden) – najżyźniejszy typ gleby na omawianym terenie, z grubą warstwą gliny wymieszanej z piaskiem. Doskonały pod uprawę zbóż i roślin okopowych.

Gleba gliniasta (niem. Lehmboden) – ciężka, zwięzła gleba, trudniejsza w uprawie, ale bogata w składniki mineralne. Przy odpowiednim drenażu nadaje się pod większość upraw.

Gleba piaszczysta (niem. Sandboden) – lekka, przepuszczalna gleba, szybko przesychająca. Nadaje się przede wszystkim pod uprawę żyta, ziemniaków i roślin niewymagających dużo wilgoci.

Na mapie stosowano system skrótów do opisu gleb: L oznaczało glinę, s – piasek, tl – ił, LS – piasek gliniasty, SL – glinę piaszczystą, SM – margiel piaszczysty, a v.LS – humusowy piasek gliniasty. Czerwone liczby na profilach oznaczały miąższość poszczególnych warstw w decymetrach (dziesiątkach centymetrów).

5. Przekrój geologiczny A–B

U dołu mapy znajduje się niezwykle wartościowy element – przekrój geologiczny, czyli „widok z boku” na warstwy skalne wzdłuż linii biegnącej od południowej krawędzi mapy (punkt A, okolice Kryniczna/Kapsdorf) przez Obernitz, Kaiserweg i punkt wysokościowy 230,2 m aż do północnej krawędzi (punkt B, okolice Rakowa/Raschen).

Przekrój wykonano w dwóch skalach: poziomej 1 : 25 000 (1 cm na mapie = 250 m w terenie) i pionowej 1 : 5 000 (1 cm = 50 m). Skala pionowa jest zatem pięciokrotnie powiększona w stosunku do poziomej – to standardowy zabieg kartograficzny, który pozwala lepiej uwidocznić cienkie warstwy geologiczne, które przy zachowaniu tej samej skali byłyby niewidoczne.

Na przekroju doskonale widać trójwarstwową budowę terenu: na dole żółty neogen (piasek kwarcowy i iły trzeciorzędowe), w środku pomarańczowe diluwium (osady lodowcowe – gliny, piaski, żwiry, lessy), a na wierzchu cienka warstwa szarego alluwium w dolinach rzecznych. Widoczne jest również pofałdowanie powierzchni terenu – od ok. +100 m n.p.m. w dolinach do ponad +230 m n.p.m. na wysoczyznach.

6. Dodatkowe symbole i oznaczenia

Mapa zawiera bogaty zestaw symboli, które pozwalają odczytać dodatkowe informacje o terenie:

Miejsca znalezienia szczątków zwierzęcych z okresu interglacjalnego (niem. Fundpunkt diluvialer Tierreste) – oznaczone specjalnym symbolem. Interglacjał to ciepły okres między dwoma zlodowaceniami; znalezienie kości zwierząt z tego okresu pomaga datować warstwy geologiczne.

Źródła i studnie rurowe (niem. Quelle / Standrohrbuch) – oznaczające miejsca naturalnego wypływu wód podziemnych oraz lokalizacje odwiertów.

Obszary osuwiskowe (niem. Steilabsturzgebiet / Erdabrutschen) – tereny, gdzie zbocza są narażone na ruchy masowe.

Przypuszczalne uskoki (niem. Vermutete Verwerfung) – linie, wzdłuż których warstwy skalne zostały przesunięte względem siebie w wyniku ruchów tektonicznych.

Kamieniołomy materiału nordyckiego – miejsca, w których wydobywano piasek i żwir pochodzenia skandynawskiego, przyniesionego przez lodowce.

Odwierty głębokie (niem. Tiefbohrung) – miejsca, w których wykonano wiercenia w celu poznania budowy geologicznej na większych głębokościach.

7. Tablica miąższości – jak grube są warstwy?

Na marginesie mapy znajduje się tzw. tablica miąższości (niem. Mächtigkeitstafel) w skali 1 : 2000, która przedstawia szacunkowe maksymalne grubości poszczególnych kompleksów geologicznych:

Warstwa	Wiek	Maks. miąższość
Alluwium (holocen)	od 12 tys. lat	do 10 m
Diluwium (plejstocen)	2,6 mln – 12 tys. lat	do 60 m
Neogen (trzeciorzęd)	ponad 2,6 mln lat	ponad 80 m

Oznacza to, że pod powierzchnią okolic Wiszni Małej znajduje się ponad 150 metrów osadów geologicznych – od współczesnych namywów rzecznych, przez lodowcowe gliny i piaski, aż po starożytne morskie iły sprzed milionów lat.

8. Kontekst historyczny

Mapa powstała w okresie, gdy kartografia geologiczna Prus osiągnęła swój szczyt. Pruski Państwowy Instytut Geologiczny, założony w 1873 roku w Berlinie przy Invalidenstraße 44, systematycznie pokrywał cały kraj siecią szczegółowych map w skali 1 : 25 000. Każdy arkusz powstawał na podstawie wieloletnich badań terenowych prowadzonych przez wykwalifikowanych geologów.

Arkusz „Wiese” jest szczególnie cenny, ponieważ dokumentuje stan geologiczny terenu, który po 1945 roku znalazł się w granicach Polski. Niemieckie nazwy miejscowości widoczne na mapie zostały po wojnie zastąpione polskimi, a sam teren przeszedł znaczące zmiany związane z powojennym zasiedlaniem i zagospodarowaniem. Mapa stanowi zatem nie tylko dokument geologiczny, ale i historyczny – świadectwo dawnego krajobrazu kulturowego Dolnego Śląska.

Lieferung (dostawa) oznaczona jest jako 281, a druk ukończono w roku 1932 w drukarni Lith. Anst. v. Leop. Kraatz w Berlinie. Mapa pochodzi ze zbiorów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM).

9. Znaczenie dla współczesności

Choć mapa ma już niemal sto lat, jej wartość merytoryczna pozostaje wysoka. Budowa geologiczna terenu nie zmienia się w skali ludzkiego życia, dlatego informacje zawarte na mapie są nadal aktualne i przydatne w wielu dziedzinach:

Budownictwo i geotechnika – mapa pozwala wstępnie ocenić warunki gruntowe pod planowane inwestycje. Obszary z gliną zwałową lub lessem wymagają innych fundamentów niż tereny piaszczyste.

Rolnictwo – profile glebowe i dane agronomiczne pomagają zrozumieć, dlaczego jedne grunty w okolicach Wiszni Małej są wyjątkowo urodzajne (gleby lessowe), a inne – mniej (piaszczyste).

Hydrogeologia – informacje o przepuszczalności warstw i lokalizacji źródeł pomagają w planowaniu ujęć wody pitnej i ocenie zagrożeń powodziowych.

Ochrona środowiska – znajomość budowy geologicznej jest kluczowa przy planowaniu składowisk odpadów, ocenie ryzyka zanieczyszczenia wód gruntowych i rekultywacji terenów.

10. Słowniczek terminów geologicznych

Termin	Objaśnienie
Alluwium (holocen)	Najmłodsze osady geologiczne (od 12 tys. lat), tworzone przez rzeki, bagna i jeziora
Diluwium (plejstocen)	Osady z epoki lodowcowej (2,6 mln – 12 tys. lat temu)
Neogen (trzeciorzęd)	Osady morskie i jeziorne sprzed 2,6–23 mln lat
Margiel zwałowy (Geschiebemergel)	Mieszanina gliny, piasku i żwiru zostawiona przez lodowiec
Less (Löß)	Drobny pyłek skalny naniesiony przez wiatr z przedpola lodowca; tworzy bardzo żyzne gleby
Glina lessowa (Lößlehm)	Less przekształcony przez procesy wietrzenia – żyzna, zwięzła gleba
Morena czołowa (Endmoräne)	Wał skalny usypany przez czoło lodowca
Sandr	Rozległa równina piaszczysta usypana przez wody roztopowe lodowca
Głazy narzutowe (Geschiebe)	Duże kamienie przyniesione przez lodowiec ze Skandynawii
Ruda darniowa (Raseneisenstein)	Naturalnie występujące złoża tlenków żelaza w glebie
Trawertyn (Wiesenraumstein)	Wapień wytrącony ze źródeł bogatych w wapień
Wiwianyt (Vivianit)	Rzadki, niebieski minerał fosforowy, świadczący o dawnym życiu biologicznym
Miąższość (Mächtigkeit)	Grubość warstwy geologicznej
Uskok (Verwerfung)	Pęknięcie w skorupie ziemskiej, wzdłuż którego warstwy się przesunęły
Interglacjał	Ciepły okres między dwoma zlodowaceniami
Glaukonit	Zielonkawy minerał morski, świadczący o dawnym dnie morza

Zakończenie

Mapa geologiczna „Wiese” to fascynujący dokument, który łączy precyzję nauki z pięknem kartografii. Patrząc na nią, widzimy nie tylko kolorowe plamy oznaczające różne skały, ale całą historię naszego regionu – od mórz trzeciorzędowych, przez epokę lodowcową, aż po współczesne łąki i pola uprawne okolic Wiszni Małej. To mapa, która opowiada historię ziemi, na której żyjemy – historię liczoną nie w latach, lecz w milionach lat.

Kliknij żeby ściągnąć tłumaczenie legendy