Ponad 3000 lat osadnictwa na terenie Gminy Wisznia Mała

W ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski, stanowiącego element systemu ochrony zabytków archeologicznych w Polsce, sporządza się w jednostkach samorządu terytorialnego karty stanowisk archeologicznych oraz karty obszarów intensywnego osadnictwa.
Karty stanowisk archeologicznych dokumentują pojedyncze obiekty, takie jak osady, cmentarzyska, kurhany czy relikty działalności gospodarczej, religijnej i artystycznej. Natomiast karty obszarów intensywnego osadnictwa obejmują rejony o szczególnie dużym zagęszczeniu śladów działalności człowieka, pochodzących z różnych okresów historycznych – od pradziejów, przez średniowiecze, po czasy nowożytne.

Takie karty zostały sporządzone dla naszej gminy kilka lat temu, przez Jakuba Danielskiego. Obejmują one 20 kart obszarów intensywnego osadnictwa oraz 174 karty stanowisk archeologicznych. Oznacza to, że w 174 miejscach na terenie gminy zidentyfikowano ślady dawnej działalności człowieka.

Zanim cofniemy się o 3000 lat…

Karty obszarów intensywnego osadnictwa pokazują, że już 900 lat temu powstawały w gminie Wisznia Mała pierwsze wsie

Najstarsza wieś w gminie Wisznia Mała ma 870 lat. Najmłodsza – zaledwie 285. Między tymi datami mieści się historia średniowiecznej kolonizacji dolnośląskich równin, zapisana w 20 kartach osadnictwa. To nie tylko suche dokumenty administracyjne – to mapa pokazująca, jak przez dziewięć stuleci, warstwa po warstwie, powstawał dzisiejszy krajobraz kulturowy.

Fala pierwsza: XII wiek – pionierzy

Rok 1155. Kryniczno.

To najstarsza wzmianka w całej gminie. Średniowieczne Kryniczno pojawia się w źródłach w czasach, gdy Dolny Śląsk pozostaje jeszcze pod panowaniem Piastów Śląskich. Nie jest to przypadek – wieś leży przy ważnym szlaku komunikacyjnym prowadzącym z Wrocławia na północ. Pierwsi osadnicy wybierali miejsca przy przeprawach przez strumienie, na lekkich wzniesieniach chroniących przed zalewaniem, z dostępem do żyznych ziem.

Fala druga: XIII wiek – wielka kolonizacja

Rok 1203.

W tym samym dokumencie lokacyjnym pojawiają się dwie wsie: Mienice i Piotrkowiczki. To nie przypadek – średniowieczni organizatorzy osadnictwa działają systemowo. Zaraz potem, jak na komendę, powstają kolejne:

Strzeszów (1204)
Machnice (1208)
Rogoż (1251)

Gdy nałożyć te miejscowości na mapę, widać wzór: tworzą oś północ-południe przez centrum dzisiejszej gminy. To kręgosłup osadniczy – główny szlak, przy którym zakładane są wsie. Wokół nich stopniowo powstaje sieć bocznych dróg i mniejszych osad.

XIII wiek to złoty wiek kolonizacji na prawie niemieckim. Władcy śląscy sprowadzają osadników, którzy karczują lasy, osuszają mokradła, zakładają wsie na planie owalnicowym lub łańcuchowym. Każda wieś dostaje swój „moment urodzin” – dokument lokacyjny z prawami i obowiązkami.

Fala trzecia: XIII/XIV wiek – zagęszczanie przestrzeni

Pod koniec XIII wieku mapa zaczyna się wypełniać:

Ozorowice (1287)
Szymanów (1295)
Szewce (1322)
Psary (1345)
Wisznia Mała (I poł. XIVw)
Wysoki Kościół (I poł. XIVw)
Pierwoszów (1352)
Krzyżanowice (przed 1355)

Co ciekawe, zachodnia część gminy – bliżej Wrocławia – jest znacznie gęściej zasiedlona niż wschodnia. To efekt presji demograficznej: im bliżej miasta, tym wcześniej i intensywniej zasiedlana przestrzeń.

Fala czwarta: XV wiek – peryferia

Dopiero w XV wieku docieramy do miejsc bardziej odległych od głównego traktu komunikacyjnego:

Ligota Piękna (1400)
Raków Mały (1402)
Malin (1414)
Raków Wielki (1438)

Raków Mały i Raków Wielki leżą z dala od głównych szlaków. To już nie są lokacje przy traktach handlowych, ale wsie, zakładane być może tam, gdzie jeszcze zostało miejsce.

Anomalia: Pierwoszów (Małe Siedliczki) – XVIII wiek

I nagle 1739 rok.

Pierwoszów w części zwanej Małe Siedliczki to ewidentna nowożytna kolonia – prawdopodobnie folwark lub przysiółek założony niemal 600 lat później niż najstarsze wsie! To przypomina, że osadnictwo nie było jednorazowym aktem, ale procesem trwającym przez wieki.

Geografia, która determinuje historię

Dlaczego wsie powstały akurat tam, gdzie powstały?

1. Szlaki komunikacyjne

Najstarsze osady (Kryniczno, Mienice, Strzeszów) leżą przy osiach północ-południe i wschód-zachód. To nie przypadek – średniowieczne wsie rosną przy drogach. Kto kontroluje szlak, ten kontroluje handel.

2. Dostęp do wody

Każda wieś potrzebuje wody – do picia, dla zwierząt, do młynów. Mapy pokazują, że wsie rozmieszczone są wzdłuż niewielkich cieków wodnych przecinających teren gminy.

3. Odległość od Wrocławia

Im bliżej miasta, tym wcześniejsze i gęstsze zasiedlenie. Zachodnia część gminy ma dużo więcej wsi z XIII wieku niż wschodnia.

4. Jakość gleb

Choć nie mamy map glebowych sprzed 800 lat, można założyć, że lessy i żyzne gleby przyciągały osadników bardziej niż piaski czy mokradła.

Niewidzialna historia pod stopami

Ale jest jeszcze jeden fascynujący element tych kart.

Każda z nich zawiera enigmatyczny zapis:

„Obszar intensywnego osadnictwa pradziejowego, średniowiecznego i nowożytnego”

Na mapach widać to jako granatowy kontur – znacznie większy niż czerwony obszar historycznej zabudowy wsi. Co to oznacza?

To ślady osadnictwa sprzed średniowiecza. Ludzie żyli tu już w epoce kamienia, brązu, żelaza. Gdzieś pod ogródkami mieszkańców Mienic czy Kryniczna leżą kawałki ceramiki sprzed 3000 lat, kamienne narzędzia, pozostałości osad.

To kolejna warstwa historii. Średniowieczni koloniści nie zakładali wsi na dziewiczym terenie – często budowali tam, gdzie już wcześniej, przez tysiąclecia, żyli ich pradziadowie i prapradziadowie.

Ponad trzy tysiące lat – trzy epoki zapisane na kartach stanowisk archeologicznych

Epoka brązu i wczesna epoka żelaza (1300 p.n.e. – 400 p.n.e.)

Kultura łużycka to pierwsza wielka cywilizacja, która pozostawiła trwałe ślady na tym terenie. Znaleziono 36 stanowisk tej kultury – osady, cmentarzyska ciałopalne, punkty osadnicze i ślady osadnictwa. To jedna z najważniejszych kultur pradziejowych Europy Środkowej, która rozwijała się na przestrzeni ponad tysiąca lat.

Największe skupisko stanowisk kultury łużyckiej znajduje się w Szewcach (12 stanowisk) i Wiszni Małej (6 stanowisk). Odkryto tam zarówno osady, jak i rozległe cmentarzyska ciałopalne, co świadczy o tym, że były to długotrwale zasiedlone tereny. W Szymanowie (6 stanowisk) i Psarach (4 stanowiska) również natrafiono na liczne ślady obecności kultury łużyckiej.

To były społeczności rolniczo-hodowlane. Uprawiali pszenicę, jęczmień, proso, hodowali bydło, świnie, owce i kozy. Mieszkali w drewnianych domach krytych strzechą, często otoczonych częstokołem. Zmarłych palili na stosach, a prochy chowali w urnach ceramicznych – charakterystycznych naczyniach zdobionych geometrycznymi wzorami – które grzebano na rozległych cmentarzyskach ciałopalnych.

Najciekawsze znaleziska:
– Cmentarzysko ciałopalne w Strzeszowie z okresu halsztackiego (wczesna epoka żelaza, ok. 800-400 p.n.e.) – stanowisko nr 77-28/1. To już czasy, gdy ludzie nauczyli się wytopu żelaza – epokowy przełom technologiczny, który zmienił sposób prowadzenia wojen, uprawy ziemi i produkcji narzędzi.
– Cmentarzysko z V okresu epoki brązu w Szewcach – świadectwo rozwiniętego osadnictwa już w późnej epoce brązu
– Cmentarzyska ciałopalne w Psarach i Wiszni Małej – obiekty z różnych okresów trwania kultury łużyckiej, od epoki brązu po okres halsztacki

Kultura łużycka była kulturą wysoce rozwiniętą. Ludzie znali brąz, a później żelazo, prowadzili wymianę handlową z odległymi regionami (bursztyn bałtycki docierał aż do Grecji!), mieli ugruntowaną strukturę społeczną i religijną. Ich osady były często otoczone umocnieniami, a w niektórych miejscach istniały grody – centra władzy i handlu.

Okres rzymski i wędrówki ludów (I-V w. n.e.)

Kultura przeworska to prawdopodobnie przodkowie Słowian. W gminie znaleziono 20 stanowisk tej kultury – osady, cmentarzyska ciałopalne, groby i ślady osadnictwa.

To już czasy kontaktu z Imperium Rzymskim. Choć Śląsk nigdy nie był częścią Imperium, rzymskie monety, fibule (zapinki do ubiorów), szklane paciorki, a nawet fragmenty terra sigillata (luksusowa rzymska ceramika) docierały tu szlakami handlowymi. W zamian Rzymianie kupowali bursztyn z Bałtyku, futra, skóry i być może również niewolników. Szlak bursztynowy, jedna z najważniejszych tras handlowych starożytności, biegł przez Śląsk.

Najważniejsze stanowiska:
– Biskupice (stanowisko 78-29/61) – osada z III wieku n.e., czasy rozkwitu kultury przeworskiej, gdy Imperium Rzymskie przeżywało kryzys III wieku
– Kryniczno – osada z IV wieku n.e., czasy, gdy Imperium zaczynało rozpadać się pod naporem najazdów barbarzyńskich
– Szewce – aż 5 stanowisk z okresu rzymskiego, w tym cmentarzyska i osady, co świadczy o dużym skupisku ludności
– Psary – 2 stanowiska, w tym osady z późnego okresu rzymskiego
– Szymanów – 3 stanowiska z okresu rzymskiego

Ludność kultury przeworskiej żyła w niewielkich osadach rozproszonych po krajobrazie. Prowadzili gospodarkę rolno-hodowlaną, ale znali też obróbkę metali. To był już okres, gdy powstawały pierwsze struktury plemienne, które w kolejnych stuleciach przerodziły się w królestwa barbarzyńskie.

Cmentarzyska ciałopalne kultury przeworskiej (znaleziono je m.in. w Szewcach i Ligocie Pięknej) zawierały urny z prochami zmarłych, wyposażenie grobowe – broń, biżuterię, naczynia. To świadectwo wierzeń w życie pozagrobowe i rozbudowanych praktyk religijnych.

Okres wędrówek ludów (V w. n.e.) to czas wielkich migracji, upadku Imperium Zachodniorzymskiego i narodzin średniowiecznej Europy. W gminie zachowały się ślady osadnictwa z tego przełomowego okresu, gdy stary świat antyczny ustępował miejsca nowemu, średniowiecznemu porządkowi.

Wczesne i późne średniowiecze (VI-XV w.)

To już 77 stanowisk – osady, ślady osadnictwa, cmentarzyska szkieletowe, a nawet grodzisko. Średniowiecze to okres, gdy ten teren definitywnie zyskał oblicze słowiańskie i polskie.

Wczesne średniowiecze (VI-X w.) to czasy słowiańskich plemion. Ludzie żyli w niewielkich osadach, uprawiali ziemię dwupólką lub trójpólką, hodowali zwierzęta. Jeszcze nie było państwa polskiego, nie było chrześcijaństwa, nie było miast. To był świat grodów plemiennych, drużyn książęcych, wierzeń pogańskich i wojen między plemionami.

Największe skupiska stanowisk wczesnośredniowiecznych:
– Szewce – aż 22 stanowiska średniowieczne, w tym cmentarzysko szkieletowe z lat 1000-1250 (stanowisko 78-30/29), co świadczy o przejściu ze zwyczaju ciałopalenia na pochówki szkieletowe związane z chrystianizacją
– Wisznia Mała – 7 stanowisk średniowiecznych
– Szymanów – 6 stanowisk
– Ligota Piękna i Ozorowice – po 5 stanowisk

Wczesne średniowiecze to czas, gdy powstało państwo piastowskie. Mieszko I przyjął chrzest w 966 roku, co zmieniło oblicze tych ziem. Powstawały pierwsze kościoły, klasztory, nowy obrzędek pogrzebowy – pochówki szkieletowe z głową na zachód zastąpiły ciałopalenie.

Późne średniowiecze (XI-XV w.) to już czasy Piastów, kolonizacji na prawie niemieckim, zakładania wsi z dokumentami lokacyjnymi. To moment, gdy historia archeologiczna spotyka się z historią pisaną – pojawia się prawo magdeburskie, lokacje miejskie i wiejskie, pergaminowe dokumenty.

Charakterystyczne znaleziska:
– Grodzisko w Ligocie Pięknej – ślad średniowiecznego grodu, który mógł być siedzibą władzy lokalnej lub miejscem schronienia dla okolicznej ludności
– Cmentarzyska szkieletowe – w Szewcach (X-XI w.) i innych miejscowościach, często położone przy nie istniejących już drewnianych kościołach
– Ślady osad z XIV-XV wieku w wielu miejscowościach – świadectwo intensywnej kolonizacji i wzrostu liczby ludności

W późnym średniowieczu krajobraz gminy nabiera już współczesnego kształtu – powstają wsie, które istnieją do dziś, ludzie wycinają lasy pod uprawy, zakładają stawy rybne, młyny, karczmy. To okres prosperity, wzrostu liczby ludności i rozwoju handlu.

Po co to wszystko?

Karty Obszarów Intensywnego Osadnictwa i Karty Stanowisk Archeologicznych nie są dokumentami dla historyków-pasjonatów. Mają konkretny cel praktyczny:

„Wszelkie inwestycje planowane na obszarach intensywnego osadnictwa pradziejowego, średniowiecznego i nowożytnego powinny zostać uzgodnione z Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków.”

To znaczy, że zanim ktoś zacznie kopać fundamenty pod dom w Machnicach czy Piotrkowiczkach, musi się upewnić, że nie niszczy warstw archeologicznych.

Brzmi biurokratycznie? Może. Ale dzięki temu dzisiejsza budowa domu nie musi oznaczać bezpowrotnego zniszczenia śladów życia sprzed setek czy tysięcy lat. Bo ziemia w naszej gminie to nie tylko grunt budowlany – to także archiwum historii.

Co dalej?

Karty to dokumenty techniczne, ale opowiadają coś znacznie większego. Opowiadają o tym, że krajobraz, który widzimy za oknem, nie jest przypadkowy. Że każda wieś ma swoją metrykę urodzenia. Że przestrzeń, w której żyjemy, była przez wieki kształtowana świadomymi decyzjami setek ludzi – władców, kolonizatorów, chłopów, kupców.

I że historia nie jest abstrakcją z podręcznika. Jest zapisana w nazwach wsi, w układzie dróg, w zakrętach rzeczek, w miejscach, gdzie co roku archeolodzy znajdują fragmenty średniowiecznej ceramiki.

Jest pod stopami. Wystarczy spojrzeć na mapę.