Śląsk na mapie Homanna — Księstwo Oleśnickie na rozdrożu epok

„Nowa mapa Górnego i Dolnego Księstwa Śląskiego, podzielonego na siedemnaście mniejszych księstw i domen” jedno z najważniejszych atlasowych przedstawień Śląska w kartografii XVIII wieku. Jej autorem jest Johann Baptist Homann (1664–1724), norymberski kartograf, rytownik i wydawca, który w pierwszej ćwierci XVIII wieku tworzył jedne z najpiękniejszych i najdokładniejszych map ówczesnej Europy. Oryginalny tytuł łaciński tej mapy brzmi: „Superioris et Inferioris Ducatus Silesiae in suos XVII minores principatus et dominia divisi nova tabula”. Opublikowana po raz pierwszy w 1712 roku.

Mapa ukazuje Śląsk w jego pełnym rozciągnięciu — od Sudetów na południu po Nizinę Śląską na północy, od Łużyc na zachodzie po pogranicze z Rzeczpospolitą na wschodzie. Charakterystyczne elementy to bogato zdobiony kartusz w lewym dolnym rogu z alegorycznymi postaciami i herbami śląskich księstw, a także miniaturowy plan Wrocławia, trzymany przez putta w prawym górnym narożniku. Sieć rzeczna z dominującą Odrą, zaznaczone granice poszczególnych księstw i domen, a także lokalizacja miast i miasteczek czynią z niej niezwykle cenne źródło historyczno-geograficzne.

Mapa powstała w okresie, gdy Śląsk stanowił integralną część monarchii Habsburgów jako kraj Korony Czeskiej. Stan ten utrzymywał się od 1526 roku i miał trwać jeszcze dwie dekady po wydaniu mapy — do roku 1740, kiedy to pruski król Fryderyk II najazdem rozpoczął pierwszą wojnę śląską.

Księstwo Oleśnickie — perła Dolnego Śląska

Wśród siedemnastu księstw i domen widocznych na mapie Homanna szczególne miejsce zajmuje Księstwo Oleśnickie (łac. Principatus Oelsnensis, niem. Fürstentum Oels). Na mapie wyraźnie zaznaczono jego granice, obejmujące okręgi Oleśnicy, Bierutowa i Trzebnicy (Dobroszyc), wraz z głównymi ośrodkami miejskimi.

Pełna lista 17 księstw;

Dolny Śląsk (Silesia Inferior):

Ducatus Crosnenesis — Księstwo Krośnieńskie
Ducatus Saganensis — Księstwo Żagańskie
Ducatus Glogoviensis — Księstwo Głogowskie
Ducatus Wolaviensis — Księstwo Wołowskie
Ducatus Oelsnensis — Księstwo Oleśnickie
Ducatus Javariensis — Księstwo Jaworskie
Ducatus Lignicensis — Księstwo Legnickie
Ducatus Breslaviensis — Księstwo Wrocławskie
Ducatus Bregensis — Księstwo Brzeskie
Ducatus Schwidnicensis — Księstwo Świdnickie
Ducatus Monsterbergensis — Księstwo Ziębickie
Ducatus Grotkaviensis — Księstwo Grodkowskie

Górny Śląsk (Silesia Superior):

Ducatus Oppoliensis — Księstwo Opolskie
Ducatus Oppaviensis — Księstwo Opawskie
Ducatus Karnoviensis — Księstwo Karniowskie
Ducatus Rattiboriensis — Księstwo Raciborskie
Ducatus Teschinensis — Księstwo Cieszyńskie

Oprócz siedemnastu głównych jednostek na mapie odnajdujemy również wolne państwa stanowe (Milicz, Syców, Żmigród i inne) — miały inny status prawny i były podległe poszczególnym księstwom lub bezpośrednio Koronie Czeskiej.

Sytuacja międzynarodowa — Śląsk między młotem a kowadłem

Śląsk w strukturze monarchii Habsburgów

W momencie powstania mapy Homanna Śląsk był częścią rozległej monarchii habsburskiej — formalnie jako kraj Korony Czeskiej, a zarazem jako prowincja Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Habsburgowie rządzili Śląskiem od 1526 roku, kiedy po śmierci ostatniego Jagiellona na tronie czeskim, Ludwika II pod Mohaczem, Korona Czeska (a wraz z nią Śląsk) przypadła austriackiej dynastii.

System rządów habsburskich na Śląsku opierał się na utrzymaniu feudalnej mozaiki księstw, wolnych państw stanowych i domen, z których każde posiadało pewien zakres autonomii, własne instytucje stanowe, a niekiedy — jak księstwo oleśnickie — nawet własną dynastię panującą. Cesarz jako król Czech sprawował zwierzchność lenną, ale coraz silniej ingerował w wewnętrzne sprawy śląskich księstw, szczególnie w kwestiach wyznaniowych.

Wojna o sukcesję hiszpańską (1701–1714)

Mapa Homanna powstała w samym środku lub tuż po zakończeniu wojny o sukcesję hiszpańską — jednego z najkrwawszych i najbardziej rozległych konfliktów nowożytnej Europy. Habsburgowie walczyli o utrzymanie wpływów po wygaśnięciu hiszpańskiej linii dynastii. Konflikt angażował Francję, Anglię, Holandię, Bawarię, Sabaudię i wiele innych państw.

Dla Śląska bezpośrednie skutki były stosunkowo ograniczone — prowincja nie stała się teatrem działań wojennych. Jednak pośrednio wojna wymagała ogromnych nakładów finansowych, co oznaczało rosnące obciążenia podatkowe nakładane przez cesarza na śląskie stany. Księstwo oleśnickie, wystawiło własne oddziały walczące po stronie habsburskiej pod dowództwem młodego księcia Karola Fryderyka.

Rzeczpospolita i Saksonia — sąsiedzi za miedzą

Na mapie Homanna wyraźnie widać, że księstwo oleśnickie leżało w bezpośrednim sąsiedztwie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Granica polsko-śląska przebiegała stosunkowo blisko — za Sycowem i Miliczem rozciągały się już ziemie wielkopolskie.

W momencie powstania mapy Rzeczpospolita przeżywała jeden z najtragiczniejszych okresów swoich dziejów. Wielka wojna północna (1700–1721) między Szwecją a koalicją Rosji, Saksonii i Danii pustoszyła ziemie polskie. Król August II Mocny (będący jednocześnie elektorem saskim) został tymczasowo detronizowany na rzecz proswedzkiego Stanisława Leszczyńskiego. Szwedzkie wojska Karola XII przemieszczały się w pobliżu granic Śląska, a w 1706–1707 roku sam król szwedzki przebywał na Śląsku, wymuszając od cesarza ustępstwa wobec protestantów (tzw. konwencja z Altranstädt).

Konwencja altransztadzka miała bezpośrednie znaczenie dla księstwa oleśnickiego i jego protestantów — umożliwiła budowę tzw. „kościołów łaski” (Gnadenkirchen) i złagodziła nieco presję kontrreformacyjną. Był to paradoksalny efekt obecności szwedzkiego najeźdźcy na śląskiej ziemi.

Sankcja pragmatyczna i widmo przyszłych wojen

W 1713 roku — niemal dokładnie w czasie powstawania mapy Homanna — cesarz Karol VI wydał sankcję pragmatyczną, dokument mający zapewnić niepodzielność ziem habsburskich i prawo dziedziczenia dla jego córki Marii Teresy w przypadku braku męskiego potomka. Na Śląsku sankcja została zaakceptowana uchwałą sejmu śląskiego w 1720 roku.

Nikt wówczas nie mógł przewidzieć, że właśnie ta kwestia sukcesyjna stanie się zapalnikiem jednej z najbardziej przełomowych zmian w dziejach regionu. Zaledwie dwie dekady po powstaniu mapy, w grudniu 1740 roku, młody król Prus Fryderyk II wkroczył na Śląsk, rozpoczynając serię trzech wojen śląskich (1740–1763), które na trwałe wyrwały tę prowincję z rąk Habsburgów i oddały ją Prusom.

Dla księstwa oleśnickiego zmiana ta oznaczała koniec wielowiekowej autonomii feudalnej. Wirtembergowie zachowali wprawdzie tytuły książęce i część uprawnień aż do 1792 roku (kiedy to księstwo przeszło na Welfów z dynastii brunszwickiej), lecz realna władza spoczywała odtąd w rękach pruskiej administracji.

Mapa jako świadectwo epoki

Mapa Homanna jest czymś więcej niż narzędziem nawigacyjnym — to portret świata, który wkrótce miał się zmienić nie do poznania. Ukazuje Śląsk w ostatnich dziesięcioleciach habsburskiej dominacji: mozaikę kilkunastu księstw, wolnych państw stanowych, klasztornych domen i drobnych władztw — strukturę feudalną odziedziczoną po średniowieczu, która przetrwała przez wieki w cieniu Korony Czeskiej.

Księstwo oleśnickie, widoczne na mapie ze swoimi trzema okręgami (Oleśnica, Bierutów, Trzebnica), stanowi doskonałą miniaturę tej złożoności. Rządzone przez luterańską (ewangelicko-augsburską) dynastię wirtemberską, lennie podległe katolickiemu cesarzowi jako królowi Czech, sąsiadujące z osłabioną wewnętrznie Rzecząpospolitą Obojga Narodów i uwikłane w ogólnoeuropejskie konflikty dynastyczne — było zarazem półautonomicznym organizmem lennym, posiadającym własne instytucje stanowe, sejmik ziemski, konsystorz oraz tradycje polityczne i kulturowe sięgające epoki Piastów.