Strzeszów – wieś, w której historia ma własny porządek

Strzeszów to jedna z tych miejscowości, w których historię najłatwiej zrozumieć, patrząc na mapę, a nie na pojedynczy zabytek. Już w 1204 roku wieś została odnotowana w źródłach pisanych, gdy książę Henryk I Brodaty przekazał ją klasztorowi cysterek w Trzebnicy. Od tego momentu Strzeszów funkcjonuje nieprzerwanie jako zorganizowana osada, której układ przestrzenny przetrwał do dziś .

Najstarszym i najcenniejszym zabytkiem Strzeszowa nie jest pałac ani kościół, lecz historyczny układ ruralistyczny. To on porządkuje przestrzeń wsi: wyznacza przebieg głównych dróg, rozmieszczenie zagród, relację między częścią mieszkalną a zapleczem gospodarczym oraz lokalizację najważniejszych zespołów – kościelnego i pałacowego. Choć powojenna zabudowa miejscami ten układ naruszyła, jego rdzeń pozostaje czytelny i objęty ochroną konserwatorską.

Szczególną rolę w krajobrazie Strzeszowa odgrywa ulica Lipowa. To wzdłuż niej skupia się zwarta zabudowa z XIX i początku XX wieku: domy mieszkalne, budynki mieszkalno-gospodarcze, stodoły i dawne obiekty użyteczności publicznej. Ich architektura jest oszczędna, pozbawiona nadmiaru detalu, ale spójna – pokazuje wieś jako sprawnie funkcjonujący organizm gospodarczy, a nie zbiór przypadkowych domów.

Na północno-wschodnim skraju wsi znajduje się zespół pałacowo-folwarczny, jeden z najlepiej zachowanych tego typu zespołów w gminie. Pałac o genezie sięgającej XVI wieku, rozbudowywany w kolejnych stuleciach, wraz z parkiem krajobrazowym, folwarkiem, spichlerzem, oborami, domami administratora i ogrodnika tworzy czytelną całość przestrzenną. Park, mimo zaniedbań, zachował dawny układ kwaterowy i relikty kompozycji z XVIII i XIX wieku. Sam pałac, choć wymaga prac remontowych, nadal dominuje nad tą częścią Strzeszowa.

W centrum wsi znajduje się zespół kościelny – kolejny punkt odniesienia dla lokalnej historii. Gotycki kościół parafialny wzniesiony w 1498 roku, otoczony kolistym cmentarzem i wolnostojącą drewnianą dzwonnicą z XIX wieku, jest świadectwem ciągłości życia religijnego i społecznego. To miejsce, które – mimo wojen i zniszczeń – zachowało swoją funkcję i formę przez ponad pięć stuleci.

Strzeszów nie jest miejscowością jednego zabytku ani jednej epoki. Jego wartość polega na nakładaniu się warstw: średniowiecznego układu wsi, nowożytnego zespołu pałacowego i dziewiętnastowiecznej zabudowy mieszkalnej. To właśnie ta ciągłość, a nie monumentalność, sprawia, że Strzeszów jest ważnym punktem na mapie dziedzictwa gminy.

To wieś, którą najlepiej poznaje się powoli – idąc drogą wytyczoną setki lat temu, mijając domy, które zmieniały funkcje, ale nie miejsce, i patrząc na krajobraz, który wciąż podporządkowany jest dawnemu porządkowi. I właśnie w tym porządku kryje się prawdziwa historia Strzeszowa.

Zabytki wsi Strzeszów

Układ przestrzenny

1. Historyczny układ ruralistyczny (1204 r.)
Średniowieczny układ wsi, częściowo zakłócony przez budynki powojenne. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1204 r., kiedy książę Henryk I Brodaty przekazał ją klasztorowi cysterek w Trzebnicy.

Zabudowa mieszkalna i użytkowa

2. Budynek mieszkalno-usługowy, ul. Lipowa 14 (pocz. XX w.)
Dwukondygnacyjny, podpiwniczony budynek ze ściętym narożnikiem z wejściem. Dach czterospadowy z wystawkami kryty dachówką ceramiczną.

3. Budynek mieszkalny, ul. Lipowa 15 (pocz. XX w.)
Obecnie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej. Jednokondygnacyjny budynek z poddaszem użytkowym, z ryzalitem zwieńczonym wystawką. Dach mansardowy.

4. Budynek mieszkalny, ul. Lipowa 19 (XIX/XX w.)
Jednokondygnacyjny budynek z poddaszem użytkowym, zachowana historyczna bryła. Dach dwuspadowy.

5. Budynek gospodarczy, ul. Lipowa 20 (pocz. XX w.)
Jednokondygnacyjny budynek z poddaszem gospodarczym. Otwory zamknięte łukiem odcinkowym, dach dwuspadowy.

6. Budynek mieszkalno-gospodarczy, ul. Lipowa 20 (pocz. XX w.)
Jednokondygnacyjny budynek szachulcowy z poddaszem użytkowym. Zachowana konstrukcja ścian i pierwotny kształt otworów. Wymaga kapitałowego remontu.

7. Budynek mieszkalny, ul. Lipowa 25 (pocz. XX w.)
Jednokondygnacyjny budynek z poddaszem użytkowym. Detal architektoniczny w postaci boniowania naroży i opasek okiennych.

8. Budynek mieszkalny, ul. Lipowa 32 (ok. 1920 r.)
Jednokondygnacyjny, podpiwniczony budynek z poddaszem mieszkalnym i gankiem. Frontowy pseudoryzalit zwieńczony wystawką. Dach naczółkowy.

9. Budynek gospodarczy, ul. Lipowa 34 (pocz. XX w.)
Jednokondygnacyjny budynek z poddaszem użytkowym. Detal w postaci gzymsów. Otwory zamknięte łukiem odcinkowym.

10. Budynek mieszkalny, ul. Lipowa 35 (ok. 1920 r.)
Obecnie zespół szkolno-przedszkolny. Jednokondygnacyjny, podpiwniczony budynek z cegły licowej. Otwory zamknięte łukiem odcinkowym. Dach dwuspadowy.

11. Budynek mieszkalny, ul. Lipowa 37 (pocz. XX w.)
Jednokondygnacyjny budynek z poddaszem mieszkalnym. Dach dwuspadowy z wystawką.

12. Świetlica wiejska, ul. Lipowa 43 (pocz. XX w.)
Dwukondygnacyjny budynek z cegły licowej, z poddaszem użytkowym. Detal w postaci gzymsów. Większość otworów zamkniętych łukiem odcinkowym.

13. Budynek mieszkalny, ul. Lipowa 69 (ok. 1915-1920)
Jednokondygnacyjny, podpiwniczony budynek z poddaszem mieszkalnym i aneksami. Otwory okienne zamknięte łukiem odcinkowym i koszowym.

14. Budynek gospodarczy, ul. Lipowa (pocz. XX w.)
Dwukondygnacyjny budynek z attyką schodkową na elewacjach szczytowych. Ceglany detal architektoniczny. Wymaga remontu.

15. Budynek gospodarczy, ul. Mienicka 1 (pocz. XX w.)
Jednokondygnacyjny budynek z cegły licowej z poddaszem użytkowym. Ramowe podziały elewacji zaakcentowane odmiennym kolorem cegły.

16. Budynek mieszkalny, ul. Mienicka 3 (pocz. XX w.)
Jednokondygnacyjny budynek z poddaszem mieszkalnym. Ceglany detal w postaci gzymsów i narożnych lizen.

Zespół pałacowy (ok. 1567 r., ok. 1649 r., XVIII w., koniec XIX w.)

17. Pałac, ul. Mienicka 6b – wpisany do rejestru zabytków (A/3890/450/W)
Dwukondygnacyjny, neobarokowy pałac z poddaszem mieszkalnym, na rzucie litery „L”. Cylindryczna trzykondygnacyjowa wieża z portalem w wewnętrznym narożniku. Dach mansardowy. W 1559 r. majątek otrzymał Nicolaus II von Rehdiger, w 1588 r. utworzono fideikomis. Dobra pozostały w rękach rodziny do 1945 r.

18. Park pałacowy (2 poł. XIX w.) – wpisany do rejestru zabytków (A/3889/451/W)
Park o powierzchni ok. 7,5 ha z kompozycją z XVIII w. Zachowany regularny układ kwaterowy. Przed pałacem aleja istniejąca już w XVIII w.

19. Budynek mieszkalny, ul. Mienicka 6 (koniec XIX w.)
Dwukondygnacyjny budynek z poddaszem użytkowym i aneksem z balkonem.

20. Dom ogrodnika, ul. Mienicka 6c (ok. 1900 r.)
Jednokondygnacyjny budynek z poddaszem mieszkalnym i gankiem. Detal w postaci opasek okiennych. Cokół licowany ceramicznymi płytkami.

21. Dom administratora, ul. Mienicka 6d (koniec XIX w.)
Jednokondygnacyjny budynek z poddaszem mieszkalnym, z frontowym ryzalitem zwieńczonym wystawką.

22. Budynek wagi, ul. Mienicka 6d (k. XIX w.)
Jednokondygnacyjny budynek nakryty dachem namiotowym. Detal w postaci narożnych lizen i gzymsu.

23. Obora, ul. Mienicka 6d (ok. 1900 r.)
Obecnie magazyn. Jednokondygnacyjny budynek z cegły licowej z poddaszem gospodarczym. Gzyms wydzielający kondygnację poddasza.

24. Spichlerz, ul. Mienicka 6d (pocz. XX w.)
Dwukondygnacyjny budynek z niższymi aneksami przy ścianach szczytowych. Dach dwuspadowy.

25. Budynek mieszkalny, ul. Mienicka 8 (koniec XIX w.)
Dwukondygnacyjny budynek z cegły licowej. Otwory zamknięte łukiem odcinkowym, zwieńczone odcinkami gzymsu.

Zespół kościelny (2 poł. XIV w.)

26. Kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Św. (ok. 1498 r.) – wpisany do rejestru zabytków (A/3867/1040)
Kościół gotycki, murowany z kamienia i cegły. Jednomawowy z węższym prezbiterium i zakrystią. Szczyt zachodni kotarowy, schodkowy, zdobiony tynkowanymi blendami. Pierwszy kościół wspomniany w 1374 r. spalony przez husytów. Obecny wzniesiony w 1498 r., wielokrotnie odnawiany.

27. Dzwonnica (XIX w.) – wpisana do rejestru zabytków (A/3873/1719)
Wolnostojąca drewniana dzwonnica, szalowana deskami. Dach dwuspadowy.

28. Cmentarz (2 poł. XIV w.)
Kolisty teren otoczony kamiennym murem, obsadzony starodrzewem. Nieliczne zabytkowe nagrobki w południowo-wschodniej części.

OKRES POWOJENNY

Po II wojnie światowej najważniejsze wydarzenia w Strzeszowie to zajęcie wsi przez Armię Czerwoną i zamiana pałacu w szpital wojskowy, przejęcie majątku przez polskie władze i utworzenie PGR, a po 1995 r. – prywatyzacja pałacu i jego stopniowa rewaloryzacja. Wieś przeszła też typowe dla regionu zmiany administracyjne i silnie związała się funkcjonalnie z aglomeracją wrocławską.

Okres bezpośrednio powojenny (1945–1947)

30 stycznia 1945 r. Strzeszów (wówczas Striese) został zajęty przez wojska radzieckie, które przejęły miejscowy pałac jako kwaterę główną.
W pałacu gromadzono także niemieckich oficerów wziętych do niewoli podczas oblężenia Wrocławia, a sam budynek pełnił funkcję obozu jenieckiego.
Do 1947 r. w pałacu mieścił się szpital wojskowy Armii Czerwonej, po czym całkowicie ogołocony obiekt przekazano administracji polskiej.
W 1945 r. dotychczasowy właściciel majątku, pułkownik Hans von Witzendorff, został zamordowany przez żołnierzy radzieckich, co symbolicznie kończy epokę własności szlacheckiej w Strzeszowie.
15 marca 1947 r. nadano miejscowości urzędową polską nazwę Strzeszów, zastępując dotychczasową niemiecką nazwę Striese.

Pałac i PGR w czasach PRL

Po przejęciu przez państwo pałac wraz z folwarkiem przekazano w zarząd Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu; obiekt stał się centrum miejscowego PGR.
W okresie funkcjonowania PGR‑u w pałacu urządzono m.in. świetlicę i przedszkole, co odzwierciedla typowe dla PRL „uspołecznienie” dawnych rezydencji ziemiańskich.
Brak odpowiedniej konserwacji i wieloletnie użytkowanie w funkcjach gospodarczo‑socjalnych doprowadziły do postępującej degradacji wystroju i substancji zabytkowej.

Upadek PGR i prywatyzacja pałacu (po 1990 r.)

Po upadku PGR w latach 90. pałac został opuszczony, grabiony i dewastowany, co groziło jego całkowitą ruiną.
W 1995 r. pałac przeszedł w ręce prywatnego właściciela; źródła podkreślają, że ten moment uratował obiekt przed całkowitym zniszczeniem i umożliwił rozpoczęcie prac rewaloryzacyjnych.
W kolejnych latach prowadzono stopniowe prace remontowe oraz adaptacyjne, a pałac stał się rozpoznawalną atrakcją turystyczną regionu (m.in. w przewodnikach o „skarbach Dolnego Śląska” i materiałach promocyjnych).