Szymanów – historia ułożona w przestrzeni, na ziemi i w powietrzu

Najstarsza znana wzmianka o Szymanowie pochodzi z 1295 roku i dotyczy przekazania tutejszego młyna kapitule wrocławskiej przez kanonika Johanna Simona. Od tego momentu możemy mówić o ciągłości istnienia wsi jako zorganizowanego układu osadniczego. Na przestrzeni kolejnych stuleci zmieniali się właściciele, przynależność państwowa i funkcje poszczególnych obiektów, ale podstawowy układ dróg i zabudowy przetrwał. To właśnie ten historyczny układ ruralistyczny – a nie pojedynczy budynek – jest dziś najstarszym i najcenniejszym zabytkiem Szymanowa.

Przez układ ruralistyczny rozumie się historycznie ukształtowaną strukturę wsi, obejmującą przebieg dróg i placów, rozmieszczenie zagród, siedlisk i zabudowy gospodarczej, a także relacje przestrzenne między poszczególnymi elementami osadnictwa, utrwalone w wyniku wielowiekowego rozwoju.

Szymanów nie narzuca się historią. Nie ma rynku z ratuszem ani monumentalnego pałacu widocznego z daleka. A jednak wystarczy powolny spacer, by odkryć wieś, która od ponad siedmiu stuleci zachowała swój pierwotny rytm i układ.

Wieś powstała jako osada przy Widawie. Z pierwotnej widlicy (typ wsi o zwartej zabudowie, skoncentrowanej wzdłuż 2-3 dróg rozwidlających się w kształcie litery Y) rozwinęła się wielodrożna struktura, w której zabudowa rozciąga się wzdłuż kilku osi komunikacyjnych. Najbardziej zwarta część ciągnie się wzdłuż dzisiejszej ulicy Lipowej – i to tu skupia się największa liczba zachowanych obiektów z XIX i początku XX wieku.

Dawny zespół dworsko-folwarczny zajmował południowo-wschodni kraniec wsi. Dziś jego układ jest zatarty, ale pozostały czytelne relikty: park krajobrazowy, stodoły, budynki gospodarcze, bramy wjazdowe, a nawet niewielka trafostacja – skromny, lecz charakterystyczny świadek wczesnej elektryfikacji majątku . Park, choć przerzedzony i częściowo przekształcony, nadal wyznacza dawną granicę rezydencjonalnej części wsi.

Szczególną uwagę przyciągają zabudowania zagrodowe przy Lipowej. Domy mieszkalne połączone z budynkami gospodarczymi, ceglane stodoły z gzymsami i łukowymi otworami, zamknięte prostokątne podwórza – to modelowa architektura dolnośląskiej wsi przełomu XIX i XX wieku. Nie są to obiekty „pocztówkowe”, ale właśnie w tej zwyczajności tkwi ich siła: pokazują, jak naprawdę wyglądało codzienne życie mieszkańców.

Na obrzeżu dawnego parku, nieco na uboczu, stoi jeden z najbardziej poruszających zabytków Szymanowa – mauzoleum rodu grafów von Roedern. Dziś pozbawione dachu, z odpadającym tynkiem, ale nadal majestatyczne. Arkadowe otwory i zwornik z herbem przypominają, że była to niegdyś symboliczna pieczęć władzy i pamięci rodu, który przez dziesięciolecia kształtował losy wsi .

Szymanów nie jest skansenem. To żywa wieś, w której nowe budynki wchodzą w dialog – czasem trudny – z dawną strukturą. Część historycznej zabudowy jest w złym stanie, inne obiekty zostały przebudowane. Ale mimo tych zmian czytelny rdzeń historyczny wciąż istnieje i podlega ochronie konserwatorskiej.

To opowieść o miejscu, które nie krzyczy historią, lecz mówi ją cicho – cegłą, układem dróg, starym drzewem w parku i bramą, która dawno przestała prowadzić do dworu, ale wciąż stoi. I właśnie dlatego warto się jej przysłuchać.

KATALOG ZABYTKÓW WSI SZYMANÓW

I. UKŁAD PRZESTRZENNY

1. Historyczny układ ruralistyczny

Czas powstania: 1295 r.
Adres: Szymanów, 51-180 Wrocław

Pierwotna widlica położona na północnym brzegu Widawy, przekształcona w wieś wielodrożną. Wieś wzmiankowana po raz pierwszy w 1295 r., kiedy kanonik Johann Simon podarował młyn w Szymanowie katedrze we Wrocławiu. Zachowany zasadniczy układ wsi, historyczna zabudowa sytuuje się przy wszystkich drogach, najbardziej zwarta przy drodze południowej. Układ objęty strefą B ochrony konserwatorskiej.

II. ZESPÓŁ DWORSKO-FOLWARCZNY

2. Park krajobrazowy w zespole dworsko-folwarcznym

Czas powstania: Poł. XIX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 1, dz. nr 139, 140/1, 140/6, 140/7, 140/8, 140/9, 140/10, 141, 145, 156

Park o powierzchni około 3,6 ha, położony w południowo-wschodniej części wsi. Znacznie przetrzebiony drzewostan skupiony na obrzeżach. Na terenie parku wybudowano nowy dom kultury. Słabo czytelna granica parku, częściowo zatarty pierwotny charakter i układ komunikacyjny.

3. Brama wjazdowa w zespole dworsko-folwarcznym

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 5, dz. nr 184

Zachowany pojedynczy murowany z cegły, nietynkowany słupek bramny z fragmentem ogrodzenia. Detal architektoniczny w postaci płycin. Obiekt przykryty dwuspadowym daszkiem. Częściowo zachowany, nie pełni pierwotnej funkcji.

4. Trafostacja w zespole dworsko-folwarcznym

Czas powstania: Pocz. XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 5, dz. nr 139

Murowany, tynkowany budynek na rzucie prostokąta, nakryty dwuspadowym dachem krytym dachówką ceramiczną. Zachowana historyczna bryła budynku oraz pierwotny kształt otworów.

5. Budynek gospodarczy

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 5b, dz. nr 187

Jednokondygnacyjny, murowany, częściowo tynkowany budynek z poddaszem użytkowym. Od frontu dwie przypory, detal architektoniczny w postaci gzymsów. Otwory okienne i drzwiowe zamknięte łukiem odcinkowym. Dach dwuspadowy, kryty dachówką. Zachowana historyczna bryła, ubytki cegieł, tynku i stolarki.

6. Budynek mieszkalno-gospodarczy

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 5b, dz. nr 187

Jednokondygnacyjny, murowany, nietynkowany budynek z poddaszem mieszkalnym. Detal architektoniczny w postaci gzymsów oraz trójkątnych szczytów wystawek ze sterczynami. Część otworów zamkniętych łukiem odcinkowym. Dach dwuspadowy, kryty blachodachówką.

7. Brama z fragmentem ogrodzenia i furtką

Czas powstania: Pocz. XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lotnicza 39, dz. nr 143/11

Murowana, tynkowana brama flankowana murowanym ogrodzeniem. Brama zwieńczona łukiem odcinkowym z centralnie umieszczonym herbem. Detal architektoniczny w postaci gzymsów. Dwuskrzydłowe, metaloplastyczne wrota. W północno-zachodniej części ogrodzenia oryginalna furtka.

8. Stodoła w zespole dworsko-folwarcznym

Czas powstania: Pocz. XX w.
Adres: Szymanów, ul. Ogrodnicza 8, dz. nr 81/11

Jednokondygnacyjny, murowany, częściowo tynkowany budynek założony na rzucie wydłużonego prostokąta. Dwa przejazdy bramne zamknięte łukiem odcinkowym. Elewacja podzielona lizenami. Dach dwuspadowy, kryty blachą. Częściowo zachowana historyczna bryła (zawalenie północnej części budynku).

9. Zespół dworsko-folwarczny (relikt)

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa/Lotnicza

Zespół usytuowany w południowo-wschodniej części wsi. Folwark zdegradowany, na majdanie wzniesiono garaże i komórki, przez co zniszczono jego dyspozycję przestrzenną. Zatarty układ zespołu, park zadbany ale zdegradowany.

III. ZABUDOWA MIESZKALNA I GOSPODARCZA

10. Stodoła

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 14-16, dz. nr 341

Jednokondygnacyjny, murowany, nietynkowany budynek założony na rzucie prostokąta. Detal architektoniczny w postaci gzymsów i lizen tworzących ramowe podziały elewacji. Otwory zamknięte łukiem odcinkowym. Dach dwuspadowy, kryty dachówką ceramiczną.

11. Zagroda (ul. Lipowa 25)

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 25, dz. nr 305/3

Zagroda zlokalizowana po południowej stronie ul. Lipowej. Zachowany układ budynków: budynek mieszkalny i budynek gospodarczy. Dom mieszkalny w złym stanie technicznym.

12. Budynek gospodarczy w zagrodzie

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 25, dz. nr 305/3

Jednokondygnacyjny, murowany, nietynkowany budynek założony na rzucie prostokąta. Detal architektoniczny w postaci gzymsów. Otwory okienne i drzwiowe zamknięte łukiem odcinkowym, zwieńczonym odcinkami gzymsu. Dach dwuspadowy, kryty dachówką ceramiczną.

13. Budynek mieszkalny w zagrodzie

Czas powstania: Pocz. XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 25, dz. nr 305/3

Jednokondygnacyjny, murowany, tynkowany budynek z poddaszem użytkowym, założony na rzucie prostokąta z aneksem przy elewacji południowej. Detal architektoniczny w postaci gzymsów i opasek okiennych. Dach dwuspadowy, kryty dachówką. Budynek w złym stanie technicznym.

14. Zagroda (ul. Lipowa 36)

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 36, dz. nr 328/4

Zagroda założona wokół prostokątnego podwórza, po północnej stronie ul. Lipowej. Obiekty w średnim stanie technicznym. Składa się z budynku mieszkalnego i dwóch budynków gospodarczych.

15. Zagroda (ul. Lipowa 38)

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 38, dz. nr 327/4

Zagroda założona wokół prostokątnego podwórza, po północnej stronie ul. Lipowej. Obiekty w dobrym stanie technicznym. Składa się z budynku mieszkalnego, budynku gospodarczego wschodniego i północnego.

16. Budynek gospodarczy I (wschodni) w zagrodzie

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 38, dz. nr 327/4

Jednokondygnacyjny, murowany, nietynkowany budynek z poddaszem użytkowym. Detal architektoniczny w postaci gzymsów. Otwory okienne i drzwiowe zamknięte łukiem odcinkowym, zwieńczonym odcinkami gzymsu. Dach dwuspadowy.

17. Budynek gospodarczy II (północny) w zagrodzie

Czas powstania: Pocz. XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 38, dz. nr 327/4

Jednokondygnacyjny, murowany, tynkowany budynek nakryty dwuspadowym dachem krytym dachówką ceramiczną. Otwór wjazdowy zamknięty łukiem odcinkowym. Zachowana historyczna bryła budynku oraz pierwotny kształt otworów.

18. Budynek mieszkalny w zagrodzie

Czas powstania: Pocz. XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 38, dz. nr 327/4

Jednokondygnacyjny, murowany, tynkowany budynek z poddaszem mieszkalnym. Detal architektoniczny w postaci gzymsów. Dach dwuspadowy z wystawką od frontu, kryty blachodachówką. Zachowana historyczna bryła, przemurowanie części otworów.

19. Budynek gospodarczy

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 46, dz. nr 325

Jedno i dwukondygnacyjny, murowany, nietynkowany budynek z poddaszem użytkowym. Detal architektoniczny w postaci gzymsu wieńczącego. Otwory okienne i drzwiowe zamknięte łukiem odcinkowym. Dach dwuspadowy i płaski.

20. Budynek mieszkalny

Czas powstania: Ok. 1915 r.
Adres: Szymanów, ul. Lipowa 46, dz. nr 325

Jednokondygnacyjny, wysoko podpiwniczony budynek z poddaszem mieszkalnym. Obiekt założony na rzucie prostokąta z aneksem i drewniano-murowanym gankiem oraz frontowym ryzalitem zwieńczonym wystawką. Ceglany cokół budynku. Dach mansardowy z wystawką i lukarnami, kryty dachówką ceramiczną.

21. Stodoła II (wschodnia)

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lotnicza 45, dz. nr 135/1

22. Stodoła I (zachodnia)

Czas powstania: XIX/XX w.
Adres: Szymanów, ul. Lotnicza 45, dz. nr 135/1

23. Budynek mieszkalny

Czas powstania: Ok. 1920 r.
Adres: Szymanów, ul. Mostowa 5, dz. nr 315/2

Jednokondygnacyjny, podpiwniczony, murowany, tynkowany budynek z poddaszem mieszkalnym. Założony na rzucie prostokąta z ryzalitem w elewacji południowej zwieńczonym wystawką. Otwory okienne i drzwiowe w malowanych opaskach, elementy zabytkowej snycerki. Dach dwuspadowy, kryty dachówką ceramiczną.

24. Budynek mieszkalny

Czas powstania: Ok. 1920 r.
Adres: Szymanów, ul. Mostowa 12-12a, dz. nr 312/1

Jednokondygnacyjny, murowany, tynkowany budynek założony na rzucie prostokąta z późniejszymi aneksami. Detal architektoniczny w postaci gzymsu wieńczącego. Dach dwuspadowy z naczółkiem i wystawką w północnej połaci. Częściowo zmieniony kształt otworów.

IV. OBIEKTY SEPULKRALNE (GROBOWE)

25. Mauzoleum rodu Graf von Rodern-Simsdorf

Czas powstania: Koniec XIX w.
Adres: Szymanów, ul. Lotnicza/Ogrodnicza, dz. nr 146

Murowany, tynkowany obiekt założony na rzucie prostokąta. Arkadowe otwory w każdej elewacji, otwór frontowy zwieńczony zwornikiem z herbem. Obiekt w złym stanie technicznym – brak dachu, ubytki tynku. Zachowana historyczna bryła, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny.

Łącznie w ewidencji znajduje się 25 obiektów zabytkowych, obejmujących układ przestrzenny wsi, zespół dworsko-folwarczny z parkiem oraz liczne budynki mieszkalne i gospodarcze datowane głównie na XIX i początek XX wieku.

Po 1945 roku historia Szymanowa (niem. Simsdorf) została zdominowana przez dwa główne wątki: upadek dawnej rezydencji szlacheckiej (pałacu rodu von Seherr-Thoss) oraz rozwój lotnictwa sportowego, który uczynił wieś rozpoznawalnym ośrodkiem w regionie.

—

Lata powojenne i losy rezydencji

Przejęcie wsi (1945): W styczniu 1945 roku wieś została zajęta przez wojska radzieckie, a następnie przeszła pod polską administrację. Dotychczasową ludność niemiecką wysiedlono, a majątek ziemski upaństwowiono.
Upadek pałacu: Neoklasycystyczny pałac z połowy XIX w. (przebudowany ok. 1880 r. przez rodzinę von Seherr-Thoss) przetrwał działania wojenne, ale w kolejnych latach popadł w ruinę. Obiekt, pozbawiony opieki i szabrowany, został ostatecznie rozebrany, a na jego miejscu w późniejszym okresie wzniesiono wiejską świetlicę. Pozostałością po dawnym założeniu jest zaniedbany park pałacowy.

Rozwój lotnictwa i Aeroklub Wrocławski

Kluczowym wydarzeniem, które zmieniło charakter wsi, było przeniesienie tu działalności lotniczej z Wrocławia.

Przeprowadzka Aeroklubu (lata 80.): W związku z likwidacją historycznego lotniska na Gądowie Małym we Wrocławiu (przeznaczonego pod budowę osiedli mieszkaniowych), Aeroklub Wrocławski zaczął szukać nowej bazy. Operacja przenosin rozpoczęła się około 1980 roku, a od 1983 roku działalność lotnicza jest nieprzerwanie prowadzona w Szymanowie.
Utworzenie lotniska sportowego: Na północ od wsi powstało trawiaste lądowisko (kod ICAO: EPWS), które stało się centrum szkolenia szybowcowego, samolotowego i spadochronowego dla całego Wrocławia. Lotnisko to dysponuje dwoma pasami startowymi (kierunki 14/32 oraz 11/29).
Stabilizacja prawna (2017): Przez wiele lat status własnościowy terenu lotniska był nieuregulowany. Dopiero 21 grudnia 2017 r. Aeroklub Wrocławski formalnie stał się gospodarzem terenu, co zakończyło wieloletnie problemy prawne i otworzyło drogę do inwestycji w infrastrukturę (m.in. budowę hangaru).

Współczesność

Wydarzenia międzynarodowe: Dzięki infrastrukturze lotniska Szymanów stał się areną dużych imprez sportowych, w tym zawodów rangi Mistrzostw Polski oraz imprez związanych z The World Games 2017 (igrzyska sportów nieolimpijskich organizowane we Wrocławiu).
Suburbanizacja: Podobnie jak sąsiednie Psary czy Kryniczno, Szymanów w ostatnich dekadach przekształca się z wsi typowo rolniczej w „sypialnię” Wrocławia, z nową zabudową jednorodzinną powstającą wokół historycznego centrum wsi.

Podsumowując, powojenna historia Szymanowa to droga od typowej, poniemieckiej wsi folwarcznej zrujnowanej przez wojnę i PRL, do nowoczesnego podmiejskiego ośrodka sportów lotniczych.